ئۆتۈش بەدىلى: ئامېرىكانىڭ دېڭىزدا ئەركىن قاتناش سىياسىتىدە تۈپتىن ئۆزگىرىش بولامدۇ؟

ئامېرىكا پىرېزىدېنتى ترامپ ئىران بىلەن ئىككى ھەپتىلىك ئۇرۇش توختىتىش كېلىشىمى ھاسىل قىلغانلىقىنى ئېلان قىلدى. بۇ كېلىشىم ئىران دۇنيا ئىقتىسادى ئۈچۈن ئىنتايىن مۇھىم بولغان ھورمۇز بوغۇزىنى ئېچىشقا قوشۇلغاندىن كېيىن ئەمەلىيلەشكەن.
ئۆتكەن ئاينىڭ 28-كۈنى ئامېرىكا بىلەن ئىسرائىلىيە ئىرانغا ھاۋادىن زەربە بەرگەندىن كېيىن، ئىران بۇ بوغۇزدىن كېمىلەرنىڭ ئۆتۈشىنى چەكلىگەن ۋە نېفىت باھاسىنىڭ ئۆسۈپ كېتىشىگە سەۋەب بولغان ئىدى.
ئىران تىنچلىق كېلىشىمىنىڭ شەرتى سۈپىتىدە ھورمۇز بوغۇزىدىن ئۆتىدىغان پاراخوتلاردىن ھەق ئېلىش ھوقۇقىغا ئېرىشىشنى تەلەپ قىلماقتا. «نيۇ-يورك تەيمىس» گېزىتىنىڭ خەۋىرىگە قارىغاندا، ئىران ھەر بىر پاراخوتتىن 2 مىليون دوللارغىچە ھەق ئېلىپ، بۇ كىرىمنى ئومان بىلەن بىرلىكتە بۆلۈشمەكچى بولغان.
بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ دېڭىز قانۇنى ئەھدىنامىسى يەنى UNCLOS بويىچە، خەلقئارالىق بوغۇزلاردىن ئۆتۈش ھەقسىز بولۇشى كېرەك. ئامېرىكا بۇ ئەھدىنامىگە رەسمىي ئەزا بولمىسىمۇ، ئەمما دېڭىزدا ئەركىن قاتناش پرىنسىپىنى قوغداش ئۈچۈن ئىزچىل تىرىشچانلىق كۆرسىتىپ كەلمەكتە.
مىسىر سۈۋەيىش قانىلىدىن، تۈركىيە بولسا ئۆز بوغۇزلىرىدىن ھەق ئالىدۇ، ئەمما بۇلار ئايرىم خەلقئارالىق كېلىشىملەر بىلەن بەلگىلەنگەن. ئەگەر ھورمۇز بوغۇزىدا ھەق ئېلىشقا يول قويۇلسا، بۇ UNCLOS دائىرىسىدىكى تەبىئىي بوغۇزلار ئۈچۈن تۇنجى قېتىملىق پىرېتسېدېنت بولۇپ قالىدۇ.
قاتار ۋە ياۋروپا ئىتتىپاقى خەلقئارا قانۇن بويىچە دېڭىزدا ئەركىن قاتناشنىڭ كاپالەتكە ئىگە قىلىنىشى كېرەكلىكىنى تەكىتلىدى. سىنگاپورمۇ مالاككا بوغۇزىدىن ئۆتۈشنىڭ بىر ھوقۇق ئىكەنلىكىنى، ئىمتىياز ياكى ھەق تۆلەيدىغان ئىش ئەمەسلىكىنى بىلدۈردى.
پىرېزىدېنت ترامپ بۇ پىلاننى ئامېرىكا بىلەن ئىراننىڭ بىرلىكتە مەبلەغ سېلىش تۈرى سۈپىتىدە
مەنبە: RFE/RL | Fri, 10 Apr 2026 17:31