ئۇزۇن مۇددەت مېلاتونىن ئىشلىتىش يۈرەك زەئىپلىشىش خەۋپىنىڭ %90 يۇقىرى بولۇشى بىلەن باغلىنىشلىق

ئامېرىكا يۈرەك جەمئىيىتىنىڭ 2025-يىللىق ئىلمىي يىغىنىدا ئوتتۇرىغا قويۇلغان دەسلەپكى تەتقىقات نەتىجىسىگە ئاساسلانغاندا، كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىدىغان ئۇيقۇ تولۇقلىغۇچىسى — مېلاتونىننى ئۇزۇن مۇددەت ئىشلىتىش سوزۇلما خاراكتېرلىك ئۇيقۇسىزلىق كېسىلى بار كىشىلەردە يۈرەك زەئىپلىشىش، يۈرەك زەئىپلىشىش سەۋەبىدىن دوختۇرخانىدا يېتىش ۋە ھەر قانداق سەۋەبتىن ئۆلۈش خەۋپىنىڭ يۇقىرىلىقى بىلەن مۇناسىۋەتلىك ئىكەن.
بۇ بايقاشلار مېلاتونىننىڭ ئۆزىنىڭ بىۋاسىتە خەۋپنى ئاشۇرۇۋەتكەنلىكىنى ئىسپاتلىيالمايدۇ. ئەمما، بۇ نەتىجىلەر نۇرغۇن كىشىلەر تەرىپىدىن ئۇيقۇنى ياخشىلاشتىكى زىيانسىز ياكى «تەبىئىي» يول دەپ قارىلىۋاتقان بىر تولۇقلىغۇچىنىڭ ئۇزۇن مۇددەتلىك بىخەتەرلىكىگە قارىتا يېڭى سوئاللارنى تۇغدۇرىدۇ.
مېلاتونىن نېمە ئۈچۈن بۇنچە كەڭ ئىشلىتىلىدۇ؟
مېلاتونىن مېڭىدىكى پىنىئال بېزى تەرىپىدىن تەبىئىي ئىشلەپچىقىرىلىدىغان بىر خىل ھورمون. ئۇ بەدەننىڭ ئۇيقۇ ۋە ئويغىنىش دەۋرىنى، يەنى بىئولوگىيەلىك سائىتىنى كونترول قىلىشقا ياردەم بېرىدۇ. ئادەتتە ھاۋا قاراڭغۇلاشقاندا بۇ ھورموننىڭ سەۋىيەسى ئۆرلەيدۇ ۋە كۈندۈزى تۆۋەنلەيدۇ.
سۈنئىي مېلاتونىن خىمىيەلىك جەھەتتىن بەدەندە ئىشلەپچىقىرىلىدىغان ھورمون بىلەن ئوخشاش. ئۇ ئادەتتە ئۇيقۇسىزلىق (ئۇخلاش تەس بولۇش ۋە ياكى ئۇيقۇسى بۆلۈنۈش) ۋە ۋاقىت پەرقىدىن كېلىپ چىققان ئۇيقۇ قالايمىقانلىشىشنى داۋالاشقا ئىشلىتىلىدۇ.
مېلاتونىن تولۇقلىغۇچىلىرى ئامېرىكانى ئۆز ئىچىگە ئالغان نۇرغۇن دۆلەتلەردە رېتسېپسىز سېتىلىدۇ. ئامېرىكادا رېتسېپسىز سېتىلىدىغان تولۇقلىغۇچىلار قاتتىق نازارەت قىلىنمايدۇ، شۇڭا ھەر بىر ماركىدىكى تولۇقلىغۇچىنىڭ كۈچى، ساپلىقى قاتارلىقلار ئوخشىماسلىقى مۇمكىن.
يېڭى تەتقىقات ئۈچۈن تەتقىقاتچىلار قاتناشقۇچىلارنى ئۇلارنىڭ خاتىرىلەنگەن مېلاتونىن ئىشلىتىش ئەھۋالىغا ئاساسەن گۇرۇپپىلارغا بۆلگەن. ئېلېكترونلۇق داۋالاش خاتىرىسىدە كەم دېگەندە بىر يىل مېلاتونىن ئىشلەتكەنلىكى خاتىرىلەنگەن كىشىلەر «مېلاتونىن گۇرۇپپىسى» غا كىرگۈزۈلگەن. داۋالاش خاتىرىسىنىڭ ھېچقانداق يېرىدە مېلاتونىن ئىشلەتكەنلىك خاتىرىسى بولمىغانلار «مېلاتونىن ئىشلەتمىگەنلەر گۇرۇپپىسى» غا ئايرىلغان.
نيۇ-يوركنىڭ برۇكلىندىكى سۇنى داۋنستەيت (SUNY Downstate) ۋە كىڭس ناھىيەلىك باشلانغۇچ كۈتۈنۈش مەركىزىنىڭ ئىچكى كېسەللىكلەر باش دوختۇرى، تەتقىقاتنىڭ باش يازغۇچىسى دوكتور ئېكېنېدىلىچۇكۋۇ نادى مۇنداق دېدى: «مېلاتونىن تولۇقلىغۇچىلىرى ئادەتتە پەرەز قىلىنغاندەك زىيانسىز بولماسلىقى مۇمكىن. ئەگەر بىزنىڭ تەتقىقاتىمىز جەزملەشتۈرۈلسە، بۇ دوختۇرلارنىڭ بىمارلارغا ئۇيقۇغا ياردەم بەرگۈچى دورىلار توغرىسىدا قانداق مەسلىھەت بېرىشىگە تەسىر كۆرسىتىشى مۇمكىن».
تەتقىقاتچىلار ئۇزۇن مۇددەتلىك يۈرەك خەۋپىنى تەكشۈردى
مېلاتونىن دائىم بىخەتەر ئۇيقۇ ياردەمچىسى سۈپىتىدە تەشۋىق قىلىنىدۇ، ئەمما تەتقىقاتچىلار ئۇنى ئۇزۇن مۇددەت ئىشلەتكەندە يۈرەك قان تومۇر بىخەتەرلىكىگە قارىتا چەكلىك دەلىل-ئىسپاتلار بارلىقىنى ئېيتىشماقتا.
بۇ ئېنىقسىزلىق تەتقىقات گۇرۇپپىسىنى سوزۇلما خاراكتېرلىك ئۇيقۇسىزلىقى بار كىشىلەر ئارىسىدا ئۇزۇن مۇددەت مېلاتونىن ئىشلىتىش بىلەن يۈرەك زەئىپلىشىش ئوتتۇرىسىدا مۇناسىۋەت بار-يوقلۇقىنى تەكشۈرۈشكە يېتەكلىگەن.
يۈرەك زەئىپلىشىش يۈرەكنىڭ پۈتۈنلەي توختاپ قالغانلىقىنى بىلدۈرمەيدۇ. ئۇ يۈرەك بەدەننىڭ ئېھتىياجىنى قامداش ئۈچۈن يېتەرلىك ئوكسىگېنلىق قاننى پومپا قىلىپ بېرەلمىگەندە كېلىپ چىقىدۇ. ئامېرىكا يۈرەك جەمئىيىتىنىڭ 2025-يىللىق يۈرەك كېسىلى ۋە سەكتە ستاتىستىكىسىغا ئاساسلانغاندا، بۇ كېسەللىك ئامېرىكادا تەخمىنەن 6.7 مىليون قۇرامىغا يەتكەن كىشىگە تەسىر كۆرسىتىدىكەن.
تەتقىقاتچىلار كىملىكى يوشۇرۇلغان ئېلېكترونلۇق ساغلاملىق خاتىرىلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان چوڭ تىپتىكى خەلقئارالىق ساندان — QUAD دۇنياۋى تەتقىقات تورىنىڭ سانلىق مەلۇماتلىرىدىن پايدىلانغان.
تەتقىقاتچىلار بىر يىلدىن ئارتۇق مېلاتونىن ئىشلەتكەن سوزۇلما خاراكتېرلىك ئۇيقۇسىزلىقى بار قۇرامىغا يەتكەنلەرنىڭ بەش يىللىق داۋالاش خاتىرىسىنى تەكشۈرۈپ چىققان. بۇ قاتناشقۇچىلار يەنە ئۇيقۇسىزلىقى بار بولغان، ئەمما مېلاتونىن ئىشلەتكەنلىكى خاتىرىلەنمىگەن باشقا كىشىلەر بىلەن سېلىشتۇرۇلغان.
ئىلگىرىلا يۈرەك زەئىپلىكى دىياگنوزى قويۇلغانلار ياكى باشقا ئۇيقۇ دورىلىرى رېتسېپ قىلىنغانلار تەتقىقات تېمىسىدىن چىقىرىۋېتىلدى.
يۈرەك زەئىپلىكى خەۋپى تەخمىنەن %90 يۇقىرى بولدى
ئاساسلىق ئانالىز نەتىجىسىدە ئىككى گۇرۇپپا ئارىسىدا كۆرۈنەرلىك پەرق بارلىقى بايقالدى.
ئۇيقۇسىزلىق كېسىلى بار قۇرامىغا يەتكەنلەر ئىچىدە، مېلاتونىننى ئۇزۇن مۇددەت (12 ئاي ياكى ئۇنىڭدىن كۆپ) ئىشلەتكەنلىكى خاتىرىلەنگەن كىشىلەرنىڭ كېيىنكى بەش يىل ئىچىدە يۈرەك زەئىپلىكىگە گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقى، بۇ دورىنى ئىشلەتمىگەنلەرگە سېلىشتۇرغاندا %90 ئەتراپىدا يۇقىرى بولغان. يۈرەك زەئىپلىكى مېلاتونىن گۇرۇپپىسىدا %4.6، سېلىشتۇرما گۇرۇپپىدا بولسا %2.7 كۆرۈلگەن.
تەتقىقاتچىلار ئارقىدىن قاتناشقۇچىلارنىڭ مېلاتونىننى ھەقىقەتەن ئۇزۇن مەزگىل ئىشلەتكەنلىكىگە بولغان ئىشەنچنى ئاشۇرۇش ئۈچۈن يەنە بىر ئانالىز ئېلىپ باردى.
ئۇلار ئانالىزنى كەم دېگەندە 90 كۈن ئارىلىق بىلەن كەم دېگەندە دېگەندە ئىككى قېتىم مېلاتونىن رېتسېپى كاستۇرغان كىشىلەر بىلەنلا چەكلىگەندە، بۇ خىل باغلىنىش يەنىلا ساقلانغان. بۇ گۇرۇپپىدىكىلەرنىڭ يۈرەك زەئىپلىكى خەۋپى %82 يۇقىرى بولغان. (مېلاتونىن ئەنگلىيەدە پەقەت رېتسېپ بىلەنلا تەمىنلىنىدۇ).
دوختۇرخانىدا يېتىش ۋە ئۆلۈم نىسبىتىمۇ يۇقىرى بولغان
ئىككىنچى دەرىجىلىك ئانالىزدا بەزى نەتىجىلەردە تېخىمۇ چوڭ پەرقلەر بايقالغان.
مېلاتونىن گۇرۇپپىسىدىكىلەرنىڭ يۈرەك زەئىپلىكى سەۋەبىدىن دوختۇرخانىدا يېتىش ئېھتىماللىقى سېلىشتۇرما گۇرۇپپىدىكىلەرگە قارىغاندا 3.5 ھەسسىگە يېقىن يۇقىرى بولغان. دوختۇرخانىدا يېتىش نىسبىتى ئايرىم-ئايرىم ھالدا %19.0 ۋە %6.6 بولغان.
ھەر قانداق سەۋەبتىن ئۆلۈش نىسبىتىمۇ مېلاتونىن ئىشلەتكەنلىكى خاتىرىلەنگەن كىشىلەر ئارىسىدا تېخىمۇ كۆپ كۆرۈلگەن. بەش يىللىق مەزگىل ئىچىدە، مېلاتونىن گۇرۇپپىسىدىكى قاتناشقۇچىلارنىڭ %7.8ى، مېلاتونىن ئىشلەتمىگەنلەرنىڭ %4.3ى ۋاپات بولغان بولۇپ، بۇ خەۋپ نىسبىتىنىڭ تەخمىنەن ئىككى ھەسسە يۇقىرى ئىكەنلىكىنى كۆرسىتىدۇ.
نادى مۇنداق دېدى: «مېلاتونىن تولۇقلىمىسى ئادەتتە تېخىمۇ ياخشى ئۇيقۇنى قوللايدىغان بىخەتەر ۋە تاللاش دەپ قارىلىدۇ، شۇڭا باشقا نۇرغۇن خەۋپ ئامىللىرى تەڭشەلگەندىن كېيىنمۇ، سالامەتلىككە مۇناسىۋەتلىك ئېغىر نەتىجىلەردە بۇنداق ئىزچىل ۋە كۆرۈنەرلىك ئۆسۈشنى كۆرۈش تولىمۇ ھەيران قالارلىق بولدى.»
بۇ نەتىجە يەنە تەتقىقاتقا قاتناشمىغان ئۇيقۇ تەتقىقاتچىسى، دوكتور مارى-پىئېر ساينت-ئونگېنىڭمۇ ئەندىشىسىنى قوزغىدى.
ئامېرىكا يۈرەك جەمئىيىتىنىڭ 2025-يىللىق ئىلمىي باياناتى «كۆپ تەرەپلىمىلىك ئۇيقۇ ساغلاملىقى: ئېنىقلىمىلار ۋە يۈرەك-قان تومۇر مېتابولىزمى ساغلاملىقىغا كۆرسىتىدىغان تەسىرى» ناملىق يېزىقچىلىق گۇرۇپپىسىنىڭ رەئىسى مارى-پىئېر ساينت-ئونگې مۇنداق دېدى: «مەن دوختۇرلارنىڭ ئۇيقۇسىزلىق ئۈچۈن مېلاتونىن رېتسېپ قىلىپ بېرىشىگە ۋە بىمارلارنىڭ ئۇنى 365 كۈندىن ئارتۇق ئىشلىتىشىگە ھەيران قالدىم، چۈنكى مېلاتونىن ئاز دېگەندە ئامېرىكادا ئۇيقۇسىزلىقنى داۋالاشقا كۆرسىتىلمىگەن. ئامېرىكادا مېلاتونىننى رېتسېپسىز سېتىلىدىغان تولۇقلىما سۈپىتىدە سېتىۋالغىلى بولىدۇ، كىشىلەر شۇنى بىلىشى كېرەككى، مۇۋاپىق كۆرسەتمە بولمىسا، ئۇنى ئۇزۇن مۇددەت ئىستېمال قىلىشقا بولمايدۇ.»
ساينت-ئونگې خانىم يېمەك-ئىچمەك تېبابىتى پروفېسسورى بولۇپ، نيۇ-يورك شەھىرىدىكى كولۇمبىيە ئۇنىۋېرسىتېتى ئىرۋىڭ تېببىي مەركىزى ئۇيقۇ ۋە بىئولوگىيەلىك سائەت تەتقىقات ئەۋزەللىك مەركىزىنىڭ مۇدىرىدۇر.
مۇھىم چەكلىمىلەر نەتىجىلەرنى مۇرەككەپلەشتۈرىدۇ
بۇ تەتقىقات بىر قانچە كۆرۈنەرلىك چەكلىمىلەرگە ئىگە، بولۇپمۇ مېلاتونىننىڭ ئوخشىمىغان دۆلەتلەردە ئوخشىمىغان ئۇسۇللار بىلەن باشقۇرۇلۇشى بۇنىڭغا تەسىر كۆرسىتىدۇ.
ئەنگلىيەگە ئوخشاش بەزى دۆلەتلەر مېلاتونىن ئۈچۈن رېتسېپ تەلەپ قىلىدۇ، ئامېرىكا قاتارلىق باشقا دۆلەتلەر بولسا كىشىلەرنىڭ ئۇنى رېتسېپسىز سېتىۋېلىشىغا رۇخسەت قىلىدۇ. تېببىي سانلىق مەلۇماتلارنىڭ كىملىكى يوشۇرۇلغانلىقى ئۈچۈن، تەتقىقاتچىلار قاتناشقۇچىلارنىڭ ئورنىنى بىلەلمىدى.
مېلاتونىن ئىشلىتىش ئەھۋالى پەقەت ئېلېكترونلۇق تېببىي خاتىرىلەردە كۆرۈلگەندىلا ئاندىن بېكىتىلدى. بۇ دېگەنلىك، ئامېرىكا ياكى باشقا دۆلەتلەردە مېلاتونىننى رېتسېپسىز سېتىۋالغان ۋە بۇنى تېببىي خاتىرىسىگە كىرگۈزمىگەن كىشىلەر خاتا ھالدا «ئىشلەتمىگۈچىلەر» كاتېگورىيەسىگە تۈرگە ئايرىلىپ قالغان بولۇشى مۇمكىن.
نەتىجىدە، مېلاتونىن ئىشلەتكەنلەر ۋە ئىشلەتمىگەنلەر گۇرۇپپىسى كىمنىڭ ئەمەلىيەتتە بۇ تولۇقلىما دورىنى ئىستېمال قىلغانلىقىنى تولۇق ئەكس ئەتتۈرۈپ بېرەلمەسلىكى مۇمكىن.
دوختۇرخانىدا يېتىشقا مۇناسىۋەتلىك يەنە بىر مۇرەككەپ مەسىلە مەۋجۇت. يۈرەك زەئىپلىشىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك دوختۇرخانىدا يېتىش سانى يېڭىدىن دىياگنوز قويۇلغان يۈرەك زەئىپلىشىش ئەھۋاللىرىنىڭ سانىدىن يۇقىرى بولدى، چۈنكى دوختۇرخانىلار بىر قاتار مۇناسىۋەتلىك دىياگنوز كودلىرىنى كىرگۈزۈشى مۇمكىن. بۇ خاتىرىلەر ھەمىشە يېڭى يۈرەك زەئىپلىشىش دىياگنوزىنى ئېنىق بەلگىلەيدىغان كودنى ئۆز ئىچىگە ئالمايدۇ.
تەتقىقاتچىلار يەنە ھەر بىر قاتناشقۇچىنىڭ ئۇيقۇسىزلىق دەرىجىسىنىڭ قانچىلىك ئېغىرلىقى ياكى قاتناشقۇچىلاردا باشقا روھىي كېسەللىكلەرنىڭ بار-يوقلۇقى ھەققىدە ئۇچۇرغا ئېرىشەلمىدى.
بۇ كەم بولغان ئامىللار ئىنتايىن مۇھىم، چۈنكى ئۇيقۇسىزلىق، چۈشكۈنلۈك، ئەندىشە ياكى باشقا ئەھۋاللىرى تېخىمۇ ئېغىر بولغان كىشىلەر مېلاتونىننى ئىشلىتىشكە تېخىمۇ مايىل بولۇشى ھەمدە مۇستەقىل ھالدا باشقىچە يۈرەك قان تومۇر خەۋپىگە دۇچ كېلىشى مۇمكىن.
نادى: «تېخىمۇ ئېغىر ئۇيقۇسىزلىق، چۈشكۈنلۈك/ئەندىشە ياكى باشقا ئۇيقۇنى ياخشىلايدىغان دورىلارنى ئىشلىتىش مېلاتونىن ئىشلىتىش ۋە يۈرەك خەۋپىنىڭ ھەر ئىككىلىسى بىلەن مۇناسىۋەتلىك بولۇشى مۇمكىن» دېدى. ئۇ يەنە: «شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا، بىز بايقىغان بۇ باغلىنىش كەڭ كۆلەمدە ئىشلىتىلىۋاتقان بۇ تولۇقلىما دورىنىڭ بىخەتەرلىكىگە قارىتا ئەندىشە قوزغىسىمۇ، ئەمما تەتقىقاتىمىز بىۋاسىتە سەۋەب-نەتىجە مۇناسىۋىتىنى ئىسپاتلاپ بېرەلمەيدۇ. بۇ مېلاتونىننىڭ يۈرەك ئۈچۈن بىخەتەرلىكىنى تەكشۈرۈش ئۈچۈن تېخىمۇ كۆپ تەتقىقاتنىڭ لازىملىقىدىن دېرەك بېرىدۇ» دەپ كۆرسەتتى.
تەتقىقات نېمىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ
ماتېرىياللار ئامېرىكا يۈرەك جەمئىيىتى تەرىپىدىن تەمىنلەندى. ئىزاھات: مەزمۇن ئۇسلۇب ۋە ئۇزۇنلۇق جەھەتتىن تەھرىرلەنگەن بولۇشى مۇمكىن.
مەنبە: ScienceDaily Health | Sat, 29 Aug 2026 06:52