ھاراق ئىچىش سىزنىڭ 20 خىل ساغلاملىق مەسىلىسىگە دۇچ كېلىش خەۋپىڭىزنى ئاشۇرۇۋېتىشى مۇمكىن

ھاراق ئىستېمال قىلىشنىڭ ئومۇمىي ساغلاملىققا پاسسىپ تەسىرلەرنى ئېلىپ كېلىدىغانلىقى ئاللىقاچان ئېنىق بېكىتىلگەن.
كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە تىزگىنلەش مەركىزى ئوتتۇراھال ھاراق ئىچىشنىڭمۇ ساغلاملىق خەۋپى بولۇشى مۇمكىنلىكىنى ئوتتۇرىغا قويدى، شۇنىڭ بىلەن بىر ۋاقىتتا دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ھېچقانداق مىقداردىكى ھاراقنىڭ بىخەتەر ئەمەسلىكىنى ئاگاھلاندۇردى.
بىر تۈرلۈك يېڭى تەتقىقاتتا بايقىلىشىچە، ھەرقانداق مىقداردىكى ھاراق ئىستېمالى تۈز ئۈچەي راكى، ئەمچەك راكى ۋە ئاشقازان ئاستى بېزى راكى قاتارلىق ئاساسلىق راك تۈرلىرىنىڭ خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىدىكەن.
1-ئىيۇن كۈنى «تەبىئەت ساغلاملىقى» (Nature Health) ژۇرنىلىدا ئېلان قىلىنغان بۇ نەتىجىلەر ھاراق ئىستېمالى بىلەن باشقا بىر قانچە ساغلاملىق مەسىلىلىرى، جۈملىدىن باشقا شەكىلدىكى راك تۈرلىرى ئوتتۇرىسىدىكى باغلىنىشنى كۆرسىتىپ بەردى.
تەتقىقاتچىلار بۇ تەتقىقاتنىڭ مەلۇم چەكلىمىلىرى بولسىمۇ، ئەمما نەتىجىلەر ھاراق ئىستېمالى بىلەن مۇناسىۋەتلىك خەۋپلەرنى تېخىمۇ ئېنىق تەسۋىرلەپ بەرگەنلىكىنى، بۇ ئارقىلىق كىشىلەرنىڭ ھاراق ئىشلىتىش ھەققىدە شەخسىي قارار چىقىرىشىغا ياردەم بېرىدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى.
كالىفورنىيە شتاتى لۇڭ بېچ شەھىرىدىكى لۇڭ بېچ تېببىي مەركىزى مېمورىيال كېيىر تود راك تەتقىقات ئورنىنىڭ كىنىشكىلىق تۈز ئۈچەي تاشقى كېسەللىكلەر دوختۇرى، تېببىي پەنلەر دوكتۇرى كېتان تەنكى مۇنداق دېدى: «بۇ ھەيران قالارلىق ئىش ئەمەس، ئۇ ھاراقنىڭ، بولۇپمۇ كۆپ مىقداردا ئىستېمال قىلىنغاندا، بەدىنىمىزگە زەھەرلىك تەسىر كۆرسىتىدىغان نۇرغۇن مېخانىزملىرىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىدۇ». كېتان تەنكى بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان.
ھەتتا ئوتتۇراھال مىقداردا ھاراق ئىچىشمۇ بەزى ساغلاملىق ئەھۋاللىرىنىڭ، بولۇپمۇ راك خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىشى مۇمكىن.
بۇ تەتقىقات «ئىسپاتلاش مەجبۇرىيىتى» (Burden of Proof) دەپ ئاتىلىدىغان ئۇنىۋېرسال تەھلىل رامكىسىدىن پايدىلىنىپ، 2023-يىلىغىچە ئېلان قىلىنغان 843 دانە بىر تۈركۈم ۋە تىپىك دېلولارنى سېلىشتۇرۇش تەتقىقاتىنى تەھلىل قىلدى.
تەتقىقاتچىلار ھاراق ئىستېمالى بىلەن 20 خىل ساغلاملىق نەتىجىسى ئوتتۇرىسىدىكى مۇناسىۋەتنى سىستېمىلىق قايتا باھالاشنى نىشانلىدى. بۇلار تۆۋەندىكى 10 خىل راك تۈرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
- تۈز ئۈچەي راكى
- ئەمچەك راكى
- ئاشقازان ئاستى بېزى راكى
- قىزىلۆڭگەچ راكى
- بوغۇز راكى
- يۇتقۇنچاق راكى
- كالپۇك ۋە ئېغىز بوشلۇقى راكى
- جىگەر راكى
- ئۆت خالتىسى ۋە ئۆت يولى راكى
- ئاشقازان راكى
بۇ يەنە تۆۋەندىكى تۆت خىل يۈرەك قان تومۇر كېسەللىكىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
- يۈرەك مۇسكۇللىرىغا قان يېتىشمەسلىك كېسىلى
- قان تومۇر يېرىلىش خاراكتېرلىك مېڭە سىلكىنىشى
- قان يېتىشمەسلىك خاراكتېرلىك مېڭە سىلكىنىشى
- يۈرەك دالانچىسى تىترەش ۋە تىپچەكلىشى
بۇ تەتقىقات يەنە باشقا ئالتە خىل ئەھۋالنى ئۆز ئىچىگە ئالدى:
- ئۆپكە توبېركۇليوزى
- تۆۋەنكى تىنىش يولى يۇقۇملىنىشى
- 2-تىپلىق شىكەر كېسىلى
- ئاشقازان-قىزىلۆڭگەچ يېمەكلىك قايتىش كېسىلى
- ئاشقازان ئاستى بېزى ياللۇغى
- سەۋەبى نامەلۇم تۇتقاناق كېسىلى
ھاراق بەش خىل ساغلاملىق نەتىجىسىنىڭ خەۋپىنى %15 تىن %50 كىچە ئاشۇردى، بۇنىڭ ئىچىدە تۆۋەندىكىلەر بار:
- يۈرەك دالانچىسى تىترەش ۋە تىپچەكلىشى
- تۈز ئۈچەي راكى
- بوغۇز راكى
- جىگەر راكى
- ئاشقازان ئاستى بېزى ياللۇغى
ئەڭ كۈچلۈك باغلىنىش ھاراق ئىستېمالى بىلەن يۇتقۇنچاق راكى ئوتتۇرىسىدا بولۇپ، خەۋپ %105 ئاشقان.
ھەرقانداق مىقداردىكى ھاراق ئىستېمالى يۇتقۇنچاق راكى خەۋپىنى قاراپ چىقىلغان باشقا ساغلاملىق ئەھۋاللىرىغا قارىغاندا تېخىمۇ بەكرەك ئاشۇرىدىغانلىقى مەلۇم بولدى.
توققۇز خىل نەتىجە ساغلاملىق ئەھۋالىنىڭ خەۋپىنى %0 تىن %15 كىچە ئاشۇرۇش ياكى بەزى ئەھۋاللاردا %0 تىن %13 كىچە تۆۋەنلىتىش ئۆلچىمىگە ئۇيغۇن كەلگەن. بۇلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
- ئەمچەك راكى
- ئاشقازان-قىزىلۆڭگەچ يېمەكلىك قايتىش كېسىلى
- ئۆت خالتىسى ۋە ئۆت يولى راكى
- سەۋەبى نامەلۇم تۇتقاناق كېسىلى
- كالپۇك ۋە ئېغىز بوشلۇقى راكى
- تۆۋەنكى تىنىش يولى يۇقۇملىنىشى
- ئاشقازان ئاستى بېزى راكى
- 2-تىپلىق شىكەر كېسىلى
- قىزىلۆڭگەچ راكى
دەلىل-ئىسپاتلار ئاجىز ياكى زىددىيەتلىك بولغان بەش خىل ساغلاملىق نەتىجىسى بار بولۇپ، ئۇلار: ئاشقازان راكى، قان تومۇر يېرىلىش خاراكتېرلىك مېڭە سىلكىنىشى، قان يېتىشمەسلىك خاراكتېرلىك مېڭە سىلكىنىشى، ئۆپكە توبېركۇليوزى ۋە يۈرەك مۇسكۇللىرىغا قان يېتىشمەسلىك كېسىلى.
تەتقىقاتچىلار ئاز مىقداردا ھاراق ئىچكەندە 2-تىپلىق شىكەر كېسىلى خەۋپىنىڭ ئەمەلىيەتتە تۆۋەنلەيدىغانلىقىغا، ئەمما كۆپ مىقداردا ئىچكەندە ئاشىدىغانلىقىغا دائىر بەزى دەلىللەرنى تاپتى.
ھالبۇكى، بۇ ھازىر ھاراق ئىچمەيدىغان بولسىڭىز، ھاراق ئىچىشنى باشلىشىڭىز كېرەك دېگەنلىك ئەمەس.
«رىكاۋېرد» (Recovered) تەشكىلاتىنىڭ كىنىشكىلىق مەسلىھەتچىسى ۋە باش خۇمارلىق مۇتەخەسسىسى، دوكتۇر مەت گلوۋىياك «خېلىسلاين» (Healthline) ژۇرنىلىغا مۇنداق دېدى: «مەن ھاراق ئىستېمالىنىڭ ئىنسانلارنىڭ تەجرىبىسىدە ئوينايدىغان رولىنى تامامەن تونۇپ يەتكەن بولساممۇ، ئەمما بىرى مەندىن بىخەتەر ھاراق ئىستېمالى ھەققىدە سورىسا، مەن ھەمىشە ھاراقنى تامامەن تاشلاشنىڭ ئەڭ بىخەتەر ۋە ئەڭ توغرا تاللاش ئىكەنلىكىنى ئېيتىش بىلەن سۆزۈمنى باشلايمەن». مەت گلوۋىياك بۇ تەتقىقاتقا قاتناشمىغان.
«ئەگەر بىر كىشى ھاراق ئىچمەكچى بولسا، يېشى توشقان بولسىلا بۇ ئۇنىڭ قانۇنىي ھوقۇقىدۇر. ئەمما ئۇلار سالامەتلىككە بولىدىغان تەسىرلەرنى تولۇق تونۇپ يېتىشى كېرەك، چۈنكى بۇ خەتەرلەر ئىچىملىك بوتۇلكىلىرىغا بىۋاسىتە چاپلانغان ھەر قانداق ئاگاھلاندۇرۇش بەلگىلىرىدىكى مەزمۇنلاردىن كۆپ ئېشىپ كېتىدۇ» دېدى ئۇ.
نۆۋەتتىكى ئامېرىكا كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە تىزگىنلەش مەركىزى (CDC) نىڭ كۆرسەتمىسىدە، مۇۋاپىق مىقداردا ھاراق ئىچىش ئەرلەر ئۈچۈن كۈنىگە 2 پىيالە، ئاياللار ئۈچۈن كۈنىگە 1 پىيالە دەپ بېكىتىلگەن بولسىمۇ، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى سالامەتلىككە نىسبەتەن ھاراقنىڭ ھېچقانداق بىخەتەر مىقدارى يوقلىقىنى ئوتتۇرىغا قويدى.
ئامېرىكا كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە تىزگىنلەش مەركىزى مۇۋاپىق مىقداردىكى ھاراق ئىستېمالىنى تۆۋەندىكىدەك بېكىتىدۇ:
ئامېرىكادا 1 ئۆلچەملىك پىيالە ھاراق تۆۋەندىكىلەرگە تەڭداش:
ئەمما ھاراق ئىستېمالىغا مۇناسىۋەتلىك ئۆزئارا زىددىيەتلىك ئومۇمىي خەلق سەھىيە ئۇچۇرلىرى ھاراقنىڭ قانچىلىك مىقدارىنىڭ بىخەتەر ئىكەنلىكى ھەققىدە قالايمىقانچىلىق پەيدا قىلىشى مۇمكىن، شۇڭا نۇرغۇن مۇتەخەسسىسلەر ھاراقنى پۈتۈنلەي تاشلاشنى ئەڭ ياخشى تاللاش دەپ قارايدۇ.
ئەگەر سىز مۇۋاپىق مىقداردا ھاراق ئىچىشنى خالىسىڭىز، گلوۋىياك بەزى تەۋسىيەلەرنى بەردى. ئۇ خېلتلايىن خەۋەرلىرىگە «يەنە 2-2-2 قائىدىسى ياكى 3-2-1 قائىدىسى دەپ ئاتىلىدىغان باشقا تەۋسىيەلەرمۇ بار» دېدى.
گلوۋىياك يەنە «مەسىلەن، 2-2-2 قائىدىسى بىر قېتىملىق ئىچىشتە 2 پىيالىدىن ئاشۇرۇۋەتمەسلىك، ئۇدا 2 كۈندىن ئارتۇق ئىچمەسلىك ۋە بىر ھەپتىدە 2 كۈندىن ئارتۇق ئىچمەسلىكنى كۆرسىتىدۇ. ماھىيەتتە، 2-2-2 قائىدىسى ھەپتىسىگە ئەڭ كۆپ بولغاندا 4 پىيالە ھاراق ئىچىشكە تەڭ بولۇپ، بۇ ئەمەلىيەتتە ئامېرىكا كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە تىزگىنلەش مەركىزىنىڭ تەۋسىيەسىدىنمۇ ئېھتىياتچان بىر تەكلىپتۇر» دېدى.
نۆۋەتتىكى تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ھەتتا مۇۋاپىق مىقداردا ھاراق ئىستېمال قىلىشمۇ توققۇز خىل راك كېسىلىگە گىرىپتار بولۇش خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىشى مۇمكىن. بۇ ھاراقنىڭ ئىلگىرىلا ئىسپاتلانغان راك پەيدا قىلىش تەسىرىنى تېخىمۇ دەلىللەيدۇ.
ئەمما تەتقىقاتچىلار يەنە نۆۋەتتىكى دەلىل-ئىسپاتلارنىڭ مۇۋاپىق مىقداردا ھاراق ئىچىشنى جىنسقا ئاساسەن ئايرىم چەك بېكىتىشنى قوللىمايدىغانلىقىنى ئەسكەرتتى.
تانكى بۇ قاراشنى قوللاپ مۇنداق دېدى: «گەرچە نۆۋەتتىكى ئەدەبىياتلاردا مۇۋاپىق مىقداردا ھاراق ئىچىش زىيادە كۆپ ئىچىشتىن ياخشىراق دەپ قارالسىمۇ، لېكىن نۆۋەتتىكى سانلىق مەلۇماتلارغا ئاساسەن ھەر بىر جىنسنىڭ مۇۋاپىق مىقدارىنىڭ زادى قانچىلىك ئىكەنلىكى ھەققىدە جىنسقا ئاساسەن بىر تەرەپلىمە خۇلاسە چىقىرىش قىيىن».
گەرچە ئاز مىقداردا ھاراق ئىچىشنىڭ 2-تىپلىق دىئابېت كېسىلىگە ئوخشاش بەزى كېسەللىكلەرنىڭ خەۋپىنى تۆۋەنلىتىشى مۇمكىنلىكىگە دائىر بەزى دەلىل-ئىسپاتلار بولسىمۇ، ئەمما بۇ نەتىجىلەر ئاساسەن نازارەت خاراكتېرلىك بولۇپ، بىر تەرەپلىمىلىككە ئىگە بولۇشى مۇمكىن.
تانكى يەنە «مەيلى دائىملىق بولسۇن ياكى ئاندا-ساندا بولسۇن، زىيادە كۆپ ھاراق ئىچىش نۇرغۇن كېسەللىك جەريانلىرىنىڭ تەرەققىي قىلىش خەۋپىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ» دېدى.
ئۇ خېلتلايىن خەۋەرلىرىگە مۇنداق دېدى: «ئەڭ كۆڭۈلدىكىدەك ئەھۋالدا، بىز بەلكىم ھاراق ئىچىشتىن پۈتۈنلەي ساقلىنىشىمىز كېرەك، بولۇپمۇ ياش ۋاقتىمىزدا ياشانغانلار ئاز ياكى مۇۋاپىق مىقداردىكى ھاراق ئىستېمالىدىن كۆرىدىغان مەنپەئەتلەرگە ئېرىشەلمەيمىز. ئەمما مەدەنىيەت ئارقا كۆرۈنۈشىمىزنىڭ كۈتۈلمىسىدە بۇنىڭ ئەمەلگە ئېشىشى ناتايىن، شۇڭا ھاراق ئىستېمالىنى ئاز ياكى مۇۋاپىق مىقداردا تۇتۇڭ ھەمدە ئاشقازان-ئۈچەي يوللىرىنىڭ بىۋاسىتە زەخىملىنىشىنى ئەڭ تۆۋەن چەككە چۈشۈرۈش ئۈچۈن، تەركىبىدە يۇقىرى مىقداردا ئالكوگول بولغان (ABV) ئىچىملىكلەردىن ساقلىنىڭ».
مەنبە: Healthline | Thu, 04 Jun 2026 15:43