فىفا دۇنيا لوڭقىسى: مەستانىلەر دۇچ كېلىدىغان ئەڭ چوڭ ساغلاملىق خەۋپلىرى ۋە ئۇلاردىن ساقلىنىش ئۇسۇللىرى

پىفا دۇنيا لوڭقىسى 11-ئىيۇن باشلىنىدۇ ۋە شىمالىي ئامېرىكاغا مىليونلىغان كۆرۈرمەننى جەلپ قىلىشى كۈتۈلمەكتە.
بۇ خەلقئارالىق مۇسابىقە ئامېرىكا، كانادا ۋە مېكسىكىدىكى 16 شەھەردە ئۆتكۈزۈلىدۇ ھەمدە 19-ئىيۇلغىچە داۋاملىشىدۇ. مەستانىلەر 48 كوماندىنىڭ 104 مەيدان مۇسابىقىسىنى كۆرەلەيدۇ، ئېچىلىش مۇسابىقىسى مېكسىكا شەھىرىدىكى ئازتېكا تەنتەربىيە سارىيىدا مېكسىكا بىلەن جەنۇبىي ئافرىقا ئوتتۇرىسىدا ئۆتكۈزۈلىدۇ.
ئادەتتە بۇنىڭغا ئوخشاش چوڭ تىپتىكى پائالىيەتلەردە ئاممىۋى ساغلاملىقنى قوغداش ئۈچۈن مۇكەممەللەشكەن «مەشغۇلات قوللانمىسى» مەۋجۇت. ئەمما بۇ يىل تېخىمۇ كەڭ دائىرىلىك ئەھۋاللار مەۋجۇت بولۇپ، مۇتەخەسسىسلەرنىڭ قارىشىچە بۇ ئەھۋاللار مەزكۇر مەشغۇلات قوللانمىسىنى سىناققا دۇچ كەلتۈرۈشى مۇمكىن.
ھەر قانداق ئاممىۋى يىغىلىشتا كىشىلەر ئارىسىدا ئادەتتىكى نەپەس يولى كېسەللىكلىرىنىڭ تارقىلىش خەۋپى ھەمىشە مەۋجۇت بولىدۇ. ئەمما بۇ يىل دۇنيا لوڭقىسىنى ئۆتكۈزىدىغان ئۈچ دۆلەتنىڭ ھەممىسىدە يېقىندىن بويان قىزىلچا كېسىلى قايتا باش كۆتۈردى، بۇ كېسەللىكنىڭ يۇقۇملۇق دەرىجىسى ئىنتايىن يۇقىرى بولۇپ، ۋاكسىنا ئەملەتمىگەن كىشىلەر ئۈچۈن ئەجەللىك بولۇشى مۇمكىن. شۇنداقتىمۇ مۇسابىقە جەريانىدا قىزىلچا تارقىلىش خەۋپى تۆۋەن.
ئېبولا ۋە خانتا ۋىرۇسىغا بولغان ئەندىشىلەرگە قارىماي، مۇتەخەسسىسلەر بۇ خىل سىيرەك كۆرۈلىدىغان كېسەللىكلەرنىڭ دۇنيا لوڭقىسى مەزگىلىدە تارقىلىش ئېھتىماللىقى يوقلىقىنى ئېيتماقتا.
ئۆتكەنكى مۇسابىقىلەردە ئادەتتە ياز ئايلىرىدا دالا مەيدانلىرىدا ئۆتكۈزۈلىدىغان مۇسابىقە جەريانىدا، ئىسسىق ئۆتۈپ كېتىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەر ئەڭ چوڭ تەھدىت ھېسابلانغان. ئەلۋەتتە پاشا چېقىش خەۋپىمۇ بار بولۇپ، بۇ باشقا ئىشلاردىن بەكرەك ئادەمنى ئاۋارە قىلىدۇ.
ۋاندېربىلت ئۇنىۋېرسىتېتىنىڭ تېببىي پەن، ساغلاملىق سىياسىتى ۋە يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر پىروفېسسورى دوكتور ۋىليام شافنېر «ئەڭ كۆپ كۆرۈلىدىغان مەسىلە ئىسسىق ئۆتۈپ كېتىش بىلەن مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەر بولۇپ، يىقىلىپ چۈشۈش، دىئابېت، تۇتقاناق ۋە كۆكرەك ئاغرىقىمۇ دىققەت قىلىشقا ئەرزىيدۇ» دېدى.
ئۇ خېلسلاين (Healthline) تورىغا «تەييارلىق قىلىش — يەنى بارلىق ئالاقىدار ئورگانلارنىڭ پىلان تۈزۈشى ئەڭ ئاساسىي ئۇقۇم. بىز ئىلگىرى بۇ ئىشنى ياخشى قىلغان، دۇنيا لوڭقىسى پائالىيەتلىرىنىمۇ ياخشى باشقۇرالايدىغانلىقىمىزغا ئىشىنىمەن» دېدى.
ھازىر كونگو دېموكراتىك جۇمھۇرىيىتى ۋە ئۇگاندادا يۈز بەرگەن ئېبولا يۇقۇمى پۈتۈن دۇنيا ساغلاملىقىنى ئەندىشىگە سالماقتا.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى بۇ يۇقۇمنى «خەلقئارالىق كۆڭۈل بۆلىدىغان ئاممىۋى ساغلاملىق جىددىي ئەھۋالى» دەپ تەسۋىرلىدى. شۇنداقتىمۇ دۇنيا لوڭقىسى مەزگىلىدە ئېبولانىڭ تارقىلىش خەۋپى تۆۋەن پېتى قالماقتا.
شافنېر «ئېبولانىڭ سىرتتىن كىرىش خەۋپى ئىنتايىن تۆۋەن. ئەگەر بۇنداق ئەھۋال كۆرۈلسە، يۇقىرى ھوشيارلىق بىلەن بىمارغا ۋاقتىدا دىياگنوز قويغىلى بولىدۇ ھەمدە ئامېرىكا دوختۇرخانىلىرى ۋە خادىملىرى قاتتىق يۇقۇم كونترول قىلىش تەرتىپىنى قوللىنىپ، ئۇلارنى بىخەتەر داۋالالايدۇ» دېدى.
ئۇ يەنە «شۇنى ئۇنتۇماسلىق كېرەككى، ئېبولا زۇكام ۋە كوۋىدقا ئوخشاش ئاسان تارقىلىپ كەتمەيدۇ» دەپ ئەسكەرتتى.
يەنە بىر يوشۇرۇن ئەندىشە بولسا يېقىنقى مەزگىلدە ئامېرىكا، كانادا ۋە مېكسىكىدا شىددەت بىلەن كۆپەيگەن قىزىلچا كېسىلىدۇر.
ئەمما مۇتەخەسسىسلەرنىڭ ئېيتىشىچە، مۇسابىقە مەزگىلىدە قىزىلچىنىڭ تارقىلىش خەۋپى يەنىلا تۆۋەن. شافنېر «قىزىلچا ياكى باشقا ۋاكسىنا ئارقىلىق ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغان كېسەللىكلەرنىڭ سىرتتىن كىرىش ئېھتىماللىقى بار» دېدى.
«ئامېرىكادىكى ۋاكسىنا ئەملەش نىسبىتىنىڭ كۆڭۈلدىكىدەك بولماسلىقىنى كۆزدە تۇتقاندا، ۋاكسىنا ئەملەتمىگەن كىشىلەر ئارىسىدا چەكلىك دائىرىدە تارقىلىشى مۇمكىن. بۇ ئەھۋال تېزلا بايقلىدۇ ۋە ئاممىۋى ساغلاملىق ئىنكاسىنى قوزغايدۇ. يەنە بىر قېتىم تەكرارلىساق، بۇنداق ئەھۋالنىڭ يۈز بېرىش خەۋپى تۆۋەن.»
كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزى (CDC) غا ئوخشاش ھۆكۈمەت تەشكىلاتلىرى دۇنيا لوڭقىسى مەزگىلىدە يۈز بېرىش ئېھتىمالى بولغان ساھىيە خەتەرلىرىنى پىلانلاش ۋە ئازايتىش ئۈچۈن تىرىشچانلىق كۆرسەتمەكتە.
كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزىنىڭ بىر باياناتچىسى خېلسلايىن (Healthline) غا مۇنداق دېدى: «كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزى ئاقساراي 2026-يىللىق خەلقئارا پۇتبول فېدېراتسىيەسى دۇنيا لوڭقىسى خىزمەت گۇرۇپپىسى باشچىلىقىدىكى فېدېراتسىيە ماسلاشتۇرۇش قۇرۇلمىسىنىڭ بىر قىسمى سۈپىتىدە دۇنيا لوڭقىسىغا تەييارلىق قىلىش خىزمىتىگە ئاكتىپ قاتناشماقتا. ساھىيە ۋە ئىجتىمائىي مۇلازىمەت مىنىستىرلىقىنىڭ بىر قىسمى بولۇش سۈپىتى بىلەن، كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزى ساھىبخان شەھەرلەردىكى ئاممىۋى ساھىيە بۆلۈملىرى، باشقا فېدېراتسىيە ئورگانلىرى ۋە ھەمكارلاشقۇچى تەشكىلاتلار بىلەن دائىملىق ئالاقە ئورناتماقتا».
كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزى يەنە ئۆزىنىڭ Insight Net ھەمكارلىق كېلىشىمى پىلانىدىن پايدىلىنىپ، ھەمكارلاشقۇچىلار بىلەن بىرلىكتە كېسەللىك مەنبەلىرىنىڭ سىرتتىن كىرىش خەۋپىنى ۋە يۇقۇملۇق كېسەللىكلەرنىڭ تارقىلىش ئېھتىماللىقىنى باھالىماقتا.
كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزىنىڭ باياناتچىسى مۇنداق دېدى: «ئامېرىكا تاموژنا ۋە چېگرا مۇداپىئە ئىدارىسى بىلەن ماسلاشقان ھالدا، كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزىنىڭ پورت ساھىيە بۆلۈمى ئامېرىكا چېگرا ئېغىزلىرىدا خەلقئارالىق مەنزىللەردىن كەلگەن كېسەل ساياھەتچىلەرنى پەرقلەندۈرۈش ۋە تاقابىل تۇرۇش ئۈچۈن 24 سائەتلىك مەشغۇلات تەرتىپىنى ساقلاپ كەلمەكتە».
كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزى يەنە شتاتلىق ۋە يەرلىك ساھىيە تارماقلىرىنى ئۆز تەۋەلىكىدىكى ۋە ئۇنىڭ سىرتىدىكى كېسەللىك يۈزلىنىشلىرىنى تېخىمۇ ئېنىق نازارەت ئىمكانىيىتىگە ئىگە قىلىش ئۈچۈن، دۇنيا لوڭقىسىغا مەخسۇس سانلىق مەلۇمات سۇپىسى (نۆۋەتتە ئەڭ ئاخىرقى تەرەققىيات باسقۇچىدا) قۇردى.
سىز يەنە كېسەللىكلەرنى كونترول قىلىش ۋە ئالدىنى ئېلىش مەركىزىنىڭ «پۇتبول مەشتەقلىرى ئۈچۈن بىخەتەرلىك» سەھىپىسىنى زىيارەت قىلالايسىز. بۇ سەھىپە مۇشۇ يازدا توپچىلار، ساياھەتچىلەر ۋە زىيارەتچىلەرنىڭ بىخەتەرلىكىنى ساقلاشقا ياردەم بېرىدىغان ساھىيە ۋە بىخەتەرلىك مەسلىھەتلىرىنى تەمىنلەيدۇ.
خېلسلايىن دۇنيا لوڭقىسىغا قانداق تەييارلىق قىلىۋاتقانلىقى ھەققىدە تېخىمۇ كۆپ ئۇچۇرغا ئېرىشىش ئۈچۈن دۇنيا ساھىيە تەشكىلاتى (WHO) بىلەن ئالاقە قىلدى. لېكىن بىز ھېچقانداق جاۋابقا ئېرىشەلمىدۇق. دۇنيا ساھىيە تەشكىلاتىنىڭ تور بېكىتىدە مەزكۇر تەشكىلاتنىڭ پۈتۈن دۇنيادىكى چوڭ تىپتىكى يىغىلىشلارنى پىلانلاش خىزمىتىنى ياخشىلاش ئۈچۈن قانداق تىرىشىۋاتقانلىقى كۆرسىتىلگەن.
دۇنيا لوڭقىسى مۇسابىقىلىرىدىن ئىلگىرى ۋە كېيىن سالامەتلىكىڭىزنى قوغداش ئۈچۈن تۆۋەندىكى مەسلىھەتلىرىگە ئەمەل قىلسىڭىز بولىدۇ:
شافنېر مۇنداق دېدى: «دۇنيا لوڭقىسى مۇسابىقىلىرىدىن ھۇزۇرلىنىڭ. ئەگەر سىز يۇقىرى خەتەرلىك گۇرۇپپىدا بولسىڭىز (65 ياش ۋە ئۇنىڭدىن يۇقىرىلار، سوزۇلما خاراكتېرلىك كېسىلى بارلار، ئىممۇنىتېت ئىقتىدارى تۆۋەنلىگەنلەر ياكى ھامىلدار ئاياللار)، ئادەم كۆپ پائالىيەتلەرگە قاتناشقاندا يۈزىڭىزگە ماس كېلىدىغان ماسكىنى تاقاشنى ئويلىشىڭ. ئەلۋەتتە، ئەگەر سىزدە كېسەللىك ئالامەتلىرى كۆرۈلسە، دەرھال تېببىي ياردەم تەلەپ قىلىڭ».
مەنبە: Healthline | Fri, 05 Jun 2026 15:46