ياشلار تېز قېرىۋاتىدۇ، بۇ راك كېسىلى نىسبىتىنىڭ ئۆرلەپ كېتىشىگە سەۋەب بولۇۋاتقان بولۇشى مۇمكىن.

ياش ئەۋلادلار ئىلگىرىكى ئەۋلادلارغا قارىغاندا بىئولوگىيەلىك جەھەتتىن تېز قېرىۋاتىدۇ، بۇ بەلكىم ئېغىر ساغلاملىق ئاقىۋەتلىرىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.
«تەبىئەت تېبابىتى» (Nature Medicine) ژۇرنىلىدا 22-ئىيۇن ئېلان قىلىنغان يېڭى بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، ھۈجەيرىلەرنىڭ تېز قېرىشى ئۆتكەن ئون يىلدا ياش ئەۋلادلاردا بەزى راك كېسەللىكلىرىنىڭ نېمە ئۈچۈن تېز كۆپىيىپ كەتكەنلىكىنى چۈشەندۈرۈپ بېرىشى مۇمكىن.
سانت لۇئىستىكى ۋاشىنگتون ئۇنىۋېرسىتېتى تېببىي ئىنستىتۇتىنىڭ تەتقىقاتچىلىرى ھۈجەيرىلەردە گېنتىكىلىق زىيان يىغىلىپ قالغاندا راك كېسىلىنىڭ كېلىپ چىقىدىغانلىقىنى ئېيتتى. دى ئېن ئا (DNA) زىيانغا ئۇچرىغاندا، ئۇ خاتا كۆرسەتمىلەرنى يەتكۈزۈپ، ھۈجەيرە بۆلۈنۈشىدە كاشىلا پەيدا قىلىدۇ. بۇ خىل قالايمىقانچىلىق راك كېسىلىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدۇ. بۇ تۈردىكى زىيانلار ئادەتتە كىشىلەر قېرىغاندا كۆپ كۆرۈلىدۇ.
كالىفورنىيەدىكى لوند بىچ تېببىي مەركىزى مېمورىيال كېيىر تود راك تەتقىقات ئورنىنىڭ تومور ئوپېراتسىيەسى مۇتەخەسسىسى دوكتور كېتان تانكى بۇ يېڭى تەتقىقاتنىڭ قىممەتلىك ئۇچۇرلار بىلەن تەمىنلەيدىغانلىقىنى بىلدۈردى.
ئۇ «ساغلاملىق لىنىيەسى» (Healthline) گە «تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، بېكىتىلگەن بىئولوگىيەلىك ياش كۆرسەتكۈچلىرىدىن پايدىلانغاندا، ياش ئەۋلادلارنىڭ ئىلگىرىكى ئەۋلادلارغا قارىغاندا تېز قېرىۋاتقانلىقىغا ئائىت دەلىللەر بار» دېدى.
كېتان تانكى يەنە «ساغلاملىق لىنىيەسى» گە «تەتقىقاتتا بۇنىڭ ئېنىق سەۋەبى كۆرسىتىلمىگەن بولسىمۇ، ئەمما ئۇزۇن يىللىق تەتقىقاتلاردا ئوتتۇرىغا قويۇلغان ئامىللارغا ئىشارەت قىلىنغان» دېدى.
تەتقىقاتچىلار بىئولوگىيەلىك قېرىشنىڭ تېزلىشىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان بىر قانچە ئامىلنى بېكىتكەن 2021-يىللىق بىر تەتقىقاتنى نەقىل كەلتۈردى. بۇلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
ئەمما تەتقىقاتچىلار ياش ئەۋلادلاردا بىئولوگىيەلىك قېرىشنىڭ نېمە ئۈچۈن تېزلىشىپ كەتكەنلىكىنى ئېنىقلاش ئۈچۈن يەنىمۇ ئىلگىرىلىگەن ھالدا تەتقىقات ئېلىپ بېرىش كېرەكلىكىنى ئەسكەرتتى.
تەتقىقات ئاپتورلىرى «تېز قېرىشتىكى ئەۋلاد پەرقىنىڭ بالدۇر قوزغىلىدىغان راك كېسەللىكلىرى بىلەن قانداق مۇناسىۋىتى بارلىقىنى تېخىمۇ ياخشى چۈشىنىش جىددىي زۆرۈرىيەتتۇر» دەپ يازدى.
ئۇلار سۆزىنى داۋاملاشتۇرۇپ «بۇ مەسىلە ئىنتايىن مۇھىم، چۈنكى بالدۇر قوزغىلىدىغان راك كېسەللىكلىرىدە كۈچلۈك تۇغۇلغان يىل گۇرۇپپىسى تەسىرى كۆرۈلىدۇ، يەنى يېڭى ئەۋلادلار ياشنىڭ چوڭىيىشىغا ئەگىشىپ تېخىمۇ يۇقىرى خەتەرگە دۇچ كېلىدۇ» دېدى.
تەتقىقاتچىلار ئۆزلىرىنىڭ يەكۈنىگە ئېرىشىش ئۈچۈن ئىككى سانلىق مەلۇمات ئامبىرىغا كىرگۈزۈلگەن ئۈچ ئەۋلاد كىشىنىڭ ئۇچۇرلىرىنى تەكشۈرۈپ چىققان.
ئۇلار ئەنگلىيە بىئولوگىيەلىك سانلىق مەلۇمات ئامبىرىدىكى (UK Biobank) 150 مىڭدىن ئارتۇق قۇرامىغا يەتكەن كىشىنىڭ قان كۆرسەتكۈچىنى تەتقىق قىلغان ھەمدە 1950-يىللارنىڭ بېشىدا تۇغۇلغانلار بىلەن 1960-يىللارنىڭ ئاخىرى ۋە 1970-يىللارنىڭ بېشىدا تۇغۇلغانلارنى سېلىشتۇرغان.
تەتقىقاتچىلار يەنە ئامېرىكانىڭ «ھەممىمىز» (All of Us) تەتقىقات تۈرىدىكى 1965-يىلدىن كېيىن تۇغۇلغان 10 مىڭدىن ئارتۇق قۇرامىغا يەتكەن كىشىنىڭ ساغلاملىق سانلىق مەلۇماتىنى تەكشۈرگەن. تەتقىقاتچىلار 1960-يىللاردا تۇغۇلغانلار بىلەن 1990-يىللاردا تۇغۇلغانلارنى سېلىشتۇرغان.
ئۇلارنىڭ ئاساسلىق ئۆلچىمى «فىنو-ئېيج» (PhenoAge) بولۇپ، ئۇ ئەمەلىي ياش ۋە توققۇز خىل قان بىئولوگىيەلىك كۆرسەتكۈچى ئاساسىدا ھېسابلانغان بىئولوگىيەلىك قېرىش دەرىجىسىدۇر.
تەتقىقات گۇرۇپپىسى بۇ ئۆلچەمدىن پايدىلىنىپ بىر «ياش پەرقى» نومۇرىنى ھېسابلاپ چىققان بولۇپ، بۇ ئارقىلىق بىر كىشىنىڭ بىئولوگىيەلىك يېشىنىڭ ئەمەلىي يېشىغا قارىغاندا چوڭ ياكى كىچىك ئىكەنلىكىنى مۆلچەرلىگەن.
ئۇلار ياش ئەۋلادلارنىڭ ئەمەلىي يېشى ئوخشاش بولغان ئەھۋال ئاستىدا، ئىلگىرىكى ئەۋلادلارغا قارىغاندا بىئولوگىيەلىك جەھەتتىن تېخىمۇ قېرىپ كەتكەنلىكىنى بايقاپ چىققان.
ئەنگلىيەدە 1965-يىلى بىلەن 1974-يىلى ئارىسىدا تۇغۇلغانلارنىڭ «فىنو-ئېيج» (PhenoAge) ئۆلچىمى بويىچە بېكىتىلگەن ياش پەرقى 1950-يىلى بىلەن 1954-يىلى ئارىسىدا تۇغۇلغانلارغا قارىغاندا %23 يۇقىرى بولغان.
ئوخشاشلا ئامېرىكانىدا 1990-يىللىرى تۇغۇلغانلارنىڭ ئۆلچەملىك ياش پەرقى 1965-يىلدىن 1969-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا تۇغۇلغانلارغا قارىغاندا %92 يۇقىرى بولغان.
تەتقىقاتچىلار سانلىق مەلۇماتلارنىڭ بىر قىسمىدىن پايدىلىنىپ، ياش پەرقى نومۇرىنىڭ راك خەۋپى بىلەن مۇناسىۋىتى بار-يوقلۇقىنى تەكشۈرگەن.
تەتقىقاتچىلار ياش پەرقى نومۇرى يۇقىرى كىشىلەرنىڭ 55 ياشتىن بۇرۇن راكقا گىرىپتار بولۇش ئېھتىماللىقىنىڭ تېخىمۇ يۇقىرى ئىكەنلىكىنى بايقىغان. بۇ ئەھۋال بولۇپمۇ ئۆپكە راكى، ھەزىم قىلىش سىستېمىسى راكى ۋە بالىياتقۇ راكىدا ئالاھىدە كۆرۈنەرلىك بولغان.
تەتقىقاتچىلار ياش پەرقى نومۇرىنىڭ ھەر بىر دەرىجە ئۆسۈشىنىڭ بالدۇر قوزغىلىدىغان قاتتىق ئۆسمە راك خەۋپىنى %8 ئاشۇرىدىغانلىقىنى ئەسكەرتكەن. ئەڭ كۈچلۈك باغلىنىش ئۆپكە راكىدا كۆرۈلگەن بولۇپ، بۇ خىل راكقا گىرىپتار بولۇش خەۋپى %57 ئاشقان.
تەتقىقاتچىلار تۆۋەندىكىدەك ئامىللارنى كونترول قىلغاندىن كېيىنمۇ بۇ خىل باغلىنىشنىڭ يەنىلا مەۋجۇت ئىكەنلىكىنى دوكلات قىلغان:
سانكى بۇ يۈزلىنىشنىڭ كىشىنى ئەندىشىگە سالىدىغانلىقىنى ئېيتقان.
«ئىلگىرى بىز ياشانغانلارغا خاس دەپ قارايدىغان ياش بىلەن مۇناسىۋەتلىك كېسەللىكلەر ياشلار ئارىسىدا بارغانسېرى ئومۇملىشىدۇ» دېگەن سانكى. «بۇ كىشىلەرنىڭ تۇرمۇش سۈپىتىگە ئېغىر يۈك ئېلىپ كېلىپلا قالماي، جەمئىيەتنىڭ ساغلاملىق چىقىمىنى ئاشۇرۇۋېتىدۇ، ھەتتا كىشىلەرنىڭ ئۆمرىنىڭ قىسقىرىشىنى كەلتۈرۈپ چىقىرىشى مۇمكىن.»
سانكى ساغلاملىق مۇلازىمىتىگە بولغان قاراشتا ئۆزگىرىش ياساش كېرەكلىكىنى قوشۇمچە قىلغان.
سانكى يەنە «بىز ھازىر ياشلار ئارىسىدا كلىنىكىلىق دىياگنوز قويۇش جەھەتتە قىيىنچىلىقلارغا دۇچ كېلىۋاتىمىز، ئەگەر بىز تەكشۈرۈش ئۇسۇلىمىزنى ۋە سۈپىتىنى ئۆزگەرتمىسەك، تېخىمۇ كۆپ كېسەللىك ئەھۋاللىرىنى قولدىن بېرىپ قويۇپ، ئاخىرقى باسقۇچقا بېرىپ قالغان بىمارلارنىڭ كۆپىيىشىگە سەۋەبچى بولىمىز» دېگەن.
يېقىنقى يىللاردىن بۇيان، ياشلار ئارىسىدا راكقا گىرىپتار بولۇش نىسبىتىنىڭ ئۆرلەۋاتقانلىقىغا دائىر نۇرغۇن دوكلاتلار ئېلان قىلىنغان.
2023-يىللىق بىر تەتقىقاتتا كۆرسىتىلىشىچە، 1990-يىلدىن 2019-يىلغىچە بولغان ئارىلىقتا، پۈتۈن دۇنيا مىقياسىدا بالدۇر قوزغىلىدىغان راك نىسبىتى %79 ئاشقان.
2025-يىللىق بىر تەتقىقاتتا ئاۋسترالىيە، كانادا، ئەنگلىيە ۋە ئامېرىكانىدا 1990-يىللىرى تۇغۇلغانلارنىڭ بالدۇر قوزغىلىدىغان تۈز ئۈچەي راكىغا گىرىپتار بولۇش خەۋپىنىڭ 1960-يىللىرى تۇغۇلغانلارغا قارىغاندا كەم دېگەندە تۆت ھەسسە يۇقىرى ئىكەنلىكى قەيت قىلىنغان.
2026-يىلى يانۋاردا ئامېرىكا راك جەمئىيىتى (ACS) ئامېرىكانىدا 50 ياشتىن تۆۋەن كىشىلەرنىڭ راك سەۋەبىدىن ئۆلۈشىدىكى ئاساسلىق سەۋەبنىڭ تۈز ئۈچەي راكى ئىكەنلىكىنى دوكلات قىلغان.
گەرچە بۇ ياش گۇرۇپپىسىدىكى كىشىلەرنىڭ راك سەۋەبىدىن ئۆلۈش ئومۇمىي نىسبىتى يېقىنقى ئوتتۇز يىلدا %44 تۆۋەنلىگەن بولسىمۇ، ئەمما يۇقىرىقى ئېشىش كۆرۈلگەن. بۇنىڭدىن باشقا، 50 ياشتىن يۇقىرى كىشىلەرنىڭ راكقا گىرىپتار بولۇش نىسبىتىمۇ تۆۋەنلەۋاتقان.
مۇتەخەسسىسلەر ياشلاردا راك خەۋپىنىڭ ئۆرلەپ كېتىشىگە سەۋەب بولىدىغان بىر قاتار ئامىللار بارلىقىنى، بۇلارنىڭ تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدىغانلىقىنى ئېيتقان:
ياشلار راك خەۋپىنى تۆۋەنلىتىش ئۈچۈن بىر قىسىم تۇرمۇش ئادەتلىرىنى يېتىلدۈرسە بولىدۇ، بۇلار تۆۋەندىكىلەرنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ:
مۇتەخەسسىسلەر بالدۇر تەكشۈرتۈشنىڭ راكقا قارشى تۇرۇشتىكى ئەڭ ئۈنۈملۈك قورال ئىكەنلىكىنى، چۈنكى كۆپىنچە راك كېسەللىكلىرى بالدۇر بايقىلسا داۋالاشقا بولىدىغانلىقىنى ئېيتقان.
سانكى «بىز تۇرمۇش شەكلىمىز ھەققىدە ھەقىقەتەن قايتا ئويلىنىشىمىز كېرەك» دېگەن. «بىر تەرەپ قىلىنغان يېمەكلىكلەر، ئىسپىرتلىق ئىچىملىكلەر ۋە ئەتراپتىكى زەھەرلىك ماددىلارنى ئىستېمال قىلىش ئادىتىمىز، جىسمانىي ھەرىكەتلىرىمىز ياكى ھەرىكەتسىزلىكىمىز، شۇنداقلا بىز ساغلام دەپ قارايدىغان بەدەن ماينىڭ مىقدارى قاتارلىقلارنىڭ ھەممىسىنى تۈزىتىشىمىز كېرەك.»
سانكى سۆزىگە قوشۇمچە قىلىپ «ئەڭ ياخشى ئارىلىشىش ئۇسۇللىرى كۆپىنچە ئەڭ ئاددىي ئۇسۇللار بولىدۇ، گەرچە بۇلارنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئاسان بولمىسىمۇ» دېگەن.
مەنبە: Healthline | Fri, 03 Jul 2026 07:07