دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى سۇغا غەرق بولۇشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن يەتتە تۈرلۈك ستراتېگىيە ئېلان قىلدى.

مەنبە: دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى خەۋەرلىرى
25-ئىيۇل دۇنيا تۇنجۇقۇپ ئۆلۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىش كۈنى ھارپىسىدا، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ھۆكۈمەتلەر ۋە جەمئىيەتلەرنىڭ تۇنجۇقۇپ ئۆلۈش ۋەقەلىرىنى ئازايتىشتا ئۈنۈمى ئىسپاتلانغان يەتتە تۈرلۈك تەدبىرنى يولغا قويۇشىغا ياردەم بېرىش ئۈچۈن يېڭى بىر تېخنىكىلىق لايىھەنى ئېلان قىلدى.
دۇنيا مىقياسىدا ھەر يىلى تەخمىنەن 300 مىڭ ئادەم تۇنجۇقۇپ ئۆلۈپ كېتىدۇ. تۇنجۇقۇپ ئۆلۈش 5 ياشتىن 14 ياشقىچە بولغان بالىلار ئارىسىدىكى ئۆلۈشنى كەلتۈرۈپ چىقىرىدىغان ئاساسلىق ئون سەۋەبنىڭ بىرى بولۇپ قالماقتا. بۇ ئۆلۈش ۋەقەلىرىنىڭ كۆپىنچىسى دەريا، كۆل، قۇدۇق، ئائىلە سۇ ساقلاش قاچىلىرى ۋە سۇ ئۈزۈش كۆلچەكلىرىدە يۈز بېرىدۇ. تۇنجۇقۇپ ئۆلۈش ۋەقەلىرىنىڭ %90 تىن كۆپرەكى كىرىمى تۆۋەن ۋە ئوتتۇراھال دۆلەتلەردە يۈز بېرىدۇ.
كىلىمات ئۆزگىرىشى تۇنجۇقۇپ ئۆلۈش خەۋپىنى ئاشۇرۇۋاتىدۇ. سۇ تاشقىنى، بوران-چاپقۇن ۋە قاتتىق ئىسسىق قاتارلىق پەۋقۇلئاددە ھاۋا رايى ھادىسىلىرى تېخىمۇ كۆپ يۈز بېرىپ، تۇنجۇقۇپ ئۆلۈش خەۋپىنىڭ يۇقىرىلىشىغا سەۋەب بولماقتا. تەتقىقاتلار ئىسسىق ھاۋا ئېقىمى بىلەن تۇنجۇقۇپ ئۆلۈش ئارىسىدا كۈچلۈك باغلىنىش بارلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى. مەسىلەن، ئەنگلىيەدە ئېلىپ بېرىلغان بىر تەتقىقاتتا بايقىلىشىچە، تېمپېراتۇرا ھەر 1 سېلسىيە گرادۇس ئۆرلىگەندە تۇنجۇقۇپ ئۆلۈش ۋەقەسى %7.2 ئاشقان. تېمپېراتۇرا 25 گرادۇستىن يۇقىرى بولغان كۈنلەردىكى خەۋپ، تېمپېراتۇرا 10 گرادۇستىن تۆۋەن بولغان كۈنلەرگە قارىغاندا بەش ھەسسە يۇقىرى بولغان.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ باش مۇدىرى دوكتور تېدروس ئادخانوم گېبرېيۇسۇس «ھەر بىر تۇنجۇقۇپ ئۆلۈش ۋەقەسى بىر تراگېدىيە بولۇپ، ئۇلارنىڭ كۆپىنچىسىنىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدۇ» دېدى. ئۇ يەنە «يەتتە تۈرلۈك PROTECT ئىستراتېگىيەسى دۆلەتلەرنى بۇ تراگېدىيەلەرنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئۈچۈن سۇ تىرانسپورتىنى تېخىمۇ بىخەتەر قىلىش، مەكتەپ يېشىدىكى بالىلارغا سۇ ئۈزۈشنى ئۆگىتىش ۋە سۇ تاشقىنىغا تەييارلىق قىلىش قاتارلىق ئەمەلىي، ئىلمىي ئاساسقا ئىگە ئۇسۇللار بىلەن تەمىنلەيدۇ. تۇنجۇقۇپ ئۆلۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىش پەقەت بىرلا مىنىستىرلىقنىڭ خىزمىتى ئەمەس، بەلكى ئۇ ھەممە ئادەمگە تەۋە، ئۇ قۇتقۇزۇپ قالغان ھاياتلار بولسا بۇنىڭ مۇكاپاتىدۇر» دەپ تەكىتلىدى.
PROTECT دېگەن قىسقارتما ئىسىم ئاستىدا توپلانغان يەتتە تۈرلۈك ئىستراتېگىيە، تۇنجى قېتىملىق دۇنيا تۇنجۇقۇپ ئۆلۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىستراتېگىيەسىنىڭ تەسەۋۋۇرىنى ئەمەلىيەتتە قوللىنىشقا بولىدىغان سىياسەت يېتەكچىلىكىگە ئايلاندۇردى. بۇ ئىستراتېگىيە دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ساھىبخانلىق قىلغان دۇنيا تۇنجۇقۇپ ئۆلۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ئىتتىپاقى تەرىپىدىن 2025-يىلى ئېلان قىلىنغان ئىدى. PROTECT پىلانى سىياسەت بەلگىلىگۈچىلەرنى سۇ ئەتراپىدىكى بىخەتەرلىكنى كۈچەيتىش ئۈچۈن بىر-بىرىگە باغلانغان يەتتە ساھە بويىچە ئېنىق، ئىلمىي ئاساسلانغان تەكلىپلەر بىلەن تەمىنلەيدۇ.
گانا دۆلىتىنىڭ تۇنجۇقۇپ ئۆلۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا بولغان سىياسىي ۋەدىسىنىڭ كۈچىيىشى ۋە سۇ بىخەتەرلىكىنى كۈچەيتىش ئۈچۈن قىلىۋاتقان تىرىشچانلىقلىرىنى تەقدىرلەش يۈزىسىدىن، PROTECT پىلانى گانادا ئېلان قىلىنماقتا. گانادا ھەر يىلى تەخمىنەن 1100 ئادەمنىڭ تۇنجۇقۇپ ئۆلۈپ كېتىدىغانلىقى مۆلچەرلەنمەكتە، بۇنىڭ ئىچىدە بالىلار ۋە ياشلارنىڭ نىسبىتى ئىنتايىن يۇقىرى. بۇ ھەر كۈنى تەخمىنەن ئۈچ ئادەمنىڭ ئۆلۈپ كېتىشىگە باراۋەر.
بۇ ئېلان قىلىش مۇراسىمى گانانىڭ ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغان بۇ تراگېدىيەنى ھەل قىلىشتىكى رەھبەرلىك رولىنىڭ كۈچىيىۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ ھەمدە باشقا ھۆكۈمەتلەرنىڭمۇ تۇنجۇقۇپ ئۆلۈش ۋەقەلىرىنى ئازايتىدىغان ۋە خەۋپ ئاستىدىكى جەمئىيەتلەرنى قوغدايدىغان ئىلمىي ئاساسلانغان سىياسەتلەرنى قوبۇل قىلىشىنىڭ زۆرۈرلۈكىنى تەكىتلەيدۇ.
بۇ قېتىملىق پىلان دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى، ھۆكۈمەتلەر ۋە شېرىكلەر ئارىسىدىكى ئون يىلدىن ئارتۇق داۋاملاشقان ھەمكارلىق ئاساسىدا بارلىققا كەلگەن بولۇپ، پۈتۈن دۇنيادا ئىلمىي ئاساسلانغان تۇنجۇقۇپ ئۆلۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ھەرىكىتىنى ئىلگىرى سۈرۈشنى مەقسەت قىلىدۇ.
بىلۇمبېرگ فىلانتروپىس تەشكىلاتىنىڭ ئاممىۋى ساغلاملىق پىروگراممىسىغا مەسئۇل دوكتور كېللى ھېننىڭ «بۇ رامكا پىلانى دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى ھۆكۈمەتلەرنىڭ ئۆز دۆلەتلىرىدە سۇغا غەرق بولۇپ ئۆلۈپ كېتىش ۋەقەلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىشتا قولغا كەلتۈرگەن ئىلگىرىلەشلىرى ئاساسىدا نۇرغۇن كىشىلەرنىڭ ھاياتىنى ساقلاپ قالىدۇ» دېدى. ئۇ يەنە مۇنداق دېدى: «بىلۇمبېرگ فىلانتروپىس سۇغا غەرق بولۇپ ئۆلۈش نىسبىتىنى تۆۋەنلىتىدىغان، ئۈنۈمى ئىسپاتلانغان ستراتېگىيەلەرنى يولغا قويۇش ئۈچۈن پۈتۈن دۇنيادىكى ھۆكۈمەتلەر بىلەن ھەمكارلىشىپ كەلدى. بىز دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ بۇ مەسىلىدىكى يېتەكچىلىك رولىغا يۇقىرى باھا بېرىمىز ھەمدە دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ۋە يەرلىك ھۆكۈمەتلەرنىڭ PROTECT تېخنىكا بولىقىنى ئىشلىتىش جەريانىدا ئۇلارنى داۋاملىق قوللاشنى ئۈمىد قىلىمىز.»
بىلۇمبېرگ فىلانتروپىس 2014-يىلىدىن باشلاپ سۇغا غەرق بولۇپ ئۆلۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىش جەھەتتە دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى بىلەن ھەمكارلىق ئورناتقان بولۇپ، PROTECT تېخنىكا بولىقىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان ئالدىنى ئېلىش تەدبىرلىرى جەھەتتە دۇنياۋى ئەڭ ياخشى تەجرىبىلەرگە يېتەكچىلىك قىلىدىغان ئاساسلىق مەنبەلەرنى يارىتىشنى قوللاپ كەلدى.
بۇ يىللىق دۇنيا سۇغا غەرق بولۇپ ئۆلۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىش كۈنىنىڭ «ۋەزىيەتنى ئۆزگەرتىش ئۈچۈن بىرلىشەيلى» دېگەن تېمىسى سۇغا غەرق بولۇپ ئۆلۈشنىڭ ئالدىنى ئېلىش ۋە ئادەم ھاياتىنى ساقلاپ قېلىش ئۈچۈن ھۆكۈمەتلەر، تارماقلار ۋە جەمئىيەتلەر ئارا ماس قەدەملىك ھەرىكەت قىلىش زۆرۈرىيىتىنى ئەكس ئەتتۈرىدۇ.
مەنبە: WHO News | Thu, 23 Jul 2026 08:00