يەنىلا توكسىز ياشاۋاتقان 655 مىليون كىشى ئومۇمىيۈزلۈك ئېنېرگىيەگە ئېرىشىش نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشنىڭ جىددىي ئېھتىياجىنى گەۋدىلەندۈرۈپ بەردى

ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئەرزان بولۇش تەرەققىيات كۈنتەرتىپىنىڭ ئالدىنقى قاتارىدىن ئورۇن ئالغان بىر ۋاقىتتا دۇنيا مىقياسىدا يەنىلا 655 مىليون كىشى توكتىن بەھرىمەن بولالمايۋاتىدۇ. شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئىككى مىليارد كىشى تاماق ئېتىشتە مۇھىتنى بۇلغايدىغان يېقىلغۇ ۋە تېخنىكىلارنى ئىشلىتىپ ئۆزلىرىنىڭ ساغلاملىقى ۋە پاراۋانلىقىنى خەۋپكە ئەتمەكتە. سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقا رايونى بۇ بوشلۇقنىڭ نىسبەتسىز دەرىجىدىكى زور قىسمىنى ئۆز ئۈستىگە ئالىدۇ؛ بۇ رايوندا 560 مىليوندىن ئارتۇق كىشى توكسىز ياشاۋاتقان بولسا 970 مىليون كىشى پاكىز تاماق ئېتىش شارائىتىدىن مەھرۇم قالماقتا.
2023- ۋە 2024-يىللىق يېڭى سانلىق مەلۇماتلار كىرگۈزۈلگەن «SDG 7 نى ئىز قوغلاش: ئېنېرگىيە تەرەققىياتى دوكلاتى» نىڭ ئەڭ يېڭى سانى شۇنى كۆرسىتىپ بەردىكى گەرچە كۆپىنچە رايونلار ئومۇميۈزلۈك ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلىنىشكە يېقىنلاشقان بولسىمۇ، سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقا رايونىدا تەرەققىيات سۈرئىتى كۆرۈنەرلىك ئاستىلىغان. 2030-يىلىغا بارغاندا ئومۇميۈزلۈك توك بىلەن تەمىنلەشنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن توكلاشتۇرۇش سۈرئىتىنى چوقۇم ئۈچ ھەسسە تېزلىتىش كېرەك. مۇشۇنداق خىرىسلارغا قارىماي دوكلاتتا سىجىل ئېنېرگىيەنىڭ بىر قانچە ساھەسىدىكى ئۈمىدۋار ئىلگىرىلەشلەر تەكىتلەندى. ئەسلىگە كەلگۈچى ئېنېرگىيە دۇنيا مىقياسىدىكى توك سەرپىياتىنىڭ 30 پىرسەنتتىن كۆپرەكىنى ئىگىلەپ ئۆزىنىڭ كۈچلۈك كېڭىيىش يۈزلىنىشىنى داۋاملاشتۇردى؛ شۇنىڭ بىلەن بىرگە ئەسلىگە كەلگۈچى ئېنېرگىيە ئىشلەپچىقىرىش ئىقتىدارى كىشى بېشىغا 544 ۋاتقا (بىر توڭلاتقۇنى ئىشلىتىشكە يېتەرلىك) يېتىپ دۇنياۋى رېكورت ياراتتى. تەرەققىي قىلىۋاتقان دۆلەتلەردىكى پاكىز ئېنېرگىيەنى قوللايدىغان خەلقئارالىق ئاممىۋى مالىيە ئېقىمى ئازراق ئۆرلەپ 24.6 مىليارد ئامېرىكا دوللىرىغا يەتتى. دۇنياۋى ئېنېرگىيە ئۈنۈمىدىكى ياخشىلىنىشمۇ داۋاملىشىپ بىر ئامېرىكا دوللىرىغا 3.76 مېگاجولغا يەتكەن بولسىمۇ، لېكىن بۇ سۈرئەت يەنىلا سىجىل تەرەققىيات نىشانى (SDG) 7 نىڭ نىشانلىرىغا يېتىشكە يېتەرلىك ئەمەس.
شۇنداقتىمۇ دوكلاتتا ئاگاھلاندۇرۇش بېرىلىشىچە، جىددىي ۋە كەڭ كۆلەملىك ھەرىكەت قوللىنىلمىسا دۇنيا 2030-يىلىغا بارغاندا ئەرزان، ئىشەنچلىك، سىجىل ۋە زامانىۋى ئېنېرگىيەدىن ئومۇميۈزلۈك بەھرىمەن بولۇشقا كاپالەتلىك قىلىدىغان SDG 7 نىشانىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇشتا ئارقىدا قالىدۇ. بۇنىڭدىن باشقا نۆۋەتتىكى دۇنياۋى ئېنېرگىيە كىرىزىسى تېخى ئاخىرلاشماي داۋاملىشىۋاتقان بولسىمۇ، ئۇنىڭ ئېنېرگىيە بازارلىرى ۋە كەڭ ئىقتىسادىي ساھەلەرگە كۆرسىتىدىغان تەسىرىنىڭ زور بولۇشى مۆلچەرلەنمەكتە.
بۇ خىل ئەھۋال ئاستىدا دۆلەت ئىچىدىكى ئەسلىگە كەلگۈچى ئېنېرگىيەنىڭ ئورۇنلاشتۇرۇلۇشىنى تېزلىتىش ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئەرزان بولۇشنى كۈچەيتىش، شۇنداقلا ئۇزۇن مۇددەتلىك كىلىمات ۋە تەرەققىيات نىشانلىرىنى ئىلگىرى سۈرۈش ئۈچۈن كۈنسېرى زۆرۈر دەپ قارالماقتا. تور سىرتىدىكى قۇياش ئېنېرگىيەسى ۋە كىچىك تىپتىكى ئېلېكتر تورلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالغان تارقاق ئەسلىگە كەلگۈچى ئېنېرگىيە لايىھەلىرى توك بىلەن تەمىنلەشتىكى تەننەرخى تۆۋەن ئۈنۈملۈك ھەل قىلىش چارىسى بولۇپ ھازىرنىڭ ئۆزىدە يۈز مىليونلىغان كىشىگە مۇلازىمەت قىلماقتا. ئېلېكترونلۇق تاماق ئېتىش، بىيو ئېتانول ۋە بىيو گاز قاتارلىقلارمۇ كېڭەيتىشكە بولىدىغان ئەسلىگە كەلگۈچى ئېنېرگىيە ئارقىلىق تاماق ئېتىش لايىھەلىرى سۈپىتىدە دىققەت قوزغاپ پاكىز تاماق ئېتىش يوللىرىنىڭ تېخىمۇ كۆپ خىللىشىشىغا ياردەم بەرمەكتە.
ئىقتىسادىي جەھەتتىن ئەرزان بولۇش يەنىلا توك بىلەن تەمىنلەشنى كېڭەيتىشتىكى ئاساسلىق توسالغۇ بولۇپ قالماقتا. ھەتتا ئۇل ئەسلىھەلەر بار بولغان ئەھۋالدىمۇ نۇرغۇن ئائىلىلەر تورغا ئۇلىنىش ھەققى، سىم تارتىش چىقىمى ياكى ئاساسىي ئېنېرگىيە مۇلازىمەتلىرىنى سېتىۋېلىشقا قادىر بولالمايۋاتىدۇ. دۆلەتلەر تېخى توك يېتىپ بارمىغان ئاھالىلەرگە ئېنېرگىيە يەتكۈزۈش ئۈچۈن تىرىشىۋاتقان بىر پەيتتە، ھېچكىمنىڭ سەپتىن چۈشۈپ قالماسلىقىغا كاپالەتلىك قىلىشتا قاراتمىلىقى بولغان ياردەم پۇللار، يېڭىچە مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش مېخانىزمى ۋە ئەڭ ئەرزان تەننەرخلىق توكلاشتۇرۇش لايىھەلىرى ئىنتايىن مۇھىم رول ئوينايدۇ.
مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈشتىكى چەكلىمىلەر تەرەققىياتقا توسالغۇ بولۇۋاتىدۇ؛ مەبلەغ مىقدارى SDG 7 نىشانلىرىغا يېتىشكە يەتمەيدۇ ياكى ئەڭ نامرات دۆلەتلەردە پۈتۈنلەي تۆۋەنلەپ كەتتى. ئەڭ ئارقىدا قالغان دۆلەتلەرنىڭ پاكىز ئېنېرگىيەنى قوللىشى ئۈچۈن ئاجرىتىلغان خەلقئارا مەبلەغ ئېقىمى كۆرۈنەرلىك ئازايدى. 2024-يىلى بۇ مەبلەغ 3.7 مىليارد دوللار بولۇپ خاتىرىلەنگەن بولۇپ، 2023-يىلىدىكىگە سېلىشتۇرغاندا پىرسەنت 11 تۆۋەنلىگەن.
كۈچلۈك سىياسىي رەھبەرلىك، ساھەلەر ئارا ماسلىشىشنى ياخشىلاش ۋە تاشلىنىپ قېلىش خەۋپى ئەڭ يۇقىرى دۆلەت ۋە جەمئىيەتلەرگە ئىستراتېگىيەلىك ئەھمىيەت بېرىش 2030-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتىكى ئورتاق مۇھىم نىشان بولۇپ قالىدۇ. ئېنىق سىياسەت سىگناللىرى ۋە سىجىل ئىجرا قىلىش دۆلەتنىڭ ئېنېرگىيە قۇرۇلمىسىنى كۆپ خىللاشتۇرۇش، ئەسلىگە كەلگۈچى ئېنېرگىيەنى ئاشۇرۇش، تاشقى يېقىلغۇ ئىمپورتىغا بولغان بېقىنىشچانلىقنى ئازايتىش ھەمدە دۇنياۋى تەمىنلەش زەنجىرىدىكى قالايمىقانچىلىقلارغا قارىتا ماكرولۇق ئىقتىسادىي چىدامچانلىقنى كۈچەيتىشتە تۈپ ئاساستۇر.
بۇ دوكلات 2026-يىلى 8-ئىيۇل ئالاھىدە ئېلان قىلىش پائالىيىتىدە تەدبىر بەلگىلىگۈچىلەرگە سۇنۇلىدۇ. بۇ نىيۇيوركتا ئۆتكۈزۈلىدىغان، ئىمكانىيەتلىك سىجىل تەرەققىيات نىشانلىرى (SDGs) نىڭ ئىلگىرىلەش ئەھۋالىنى نازارەت قىلىدىغان ئىمكانىيەتلىك سىجىل تەرەققىيات يۇقىرى دەرىجىلىك سىياسىي مۇنبىرىدە SDG 7 نى ئەتراپلىق كۆزدىن كەچۈرگەندىن كېيىن ئېلىپ بېرىلىدۇ.
فاتىھ بىرول، خەلقئارا ئېنېرگىيە ئاگېنتلىقىنىڭ ئىجرائىيە مۇدىرى
«زامانىۋى ئېنېرگىيەگە ئېرىشىش ئىككى تۈپ ئاساستىن باشلىنىدۇ، ئۇلار پاكىز تاماق ئېتىش ۋە توكتۇر. 2010-يىلىدىن باشلاپ، 1.5 مىليارد كىشى پاكىز تاماق ئېتىش پۇرسىتىگە، 800 مىليون كىشى توكقا ئېرىشتى. بۇ توغرا سىياسەتلەر بىلەن ئىلگىرىلەشنىڭ مۇمكىنلىكىنى كۆرسىتىپ بېرىدۇ. خەلقئارا ئېنېرگىيە ئاگېنتلىقى دۇنيا مىقياسىدا، بولۇپمۇ پاكىز تاماق ئېتىش ساھەسىدە ئومۇمىيۈزلۈك ئېرىشىشنى ئىشقا ئاشۇرۇش ئۈچۈن كېرەكلىك مەبلەغ سېلىش ۋە سىياسەت ھەرىكەتلىرىنى تېزلىتىش مەقسىتىدە ھۆكۈمەتلەر، كەسىپ ساھەلىرى ۋە خەلقئارالىق شېرىكلەر بىلەن ھەمكارلىشىۋاتىدۇ. گەرچە SDG 7 بىر ئېنېرگىيە نىشانى بولسىمۇ، لېكىن ئۇنىڭ پايدىسى ئېنېرگىيە ساھەسىدىن خېلىلا ھالقىپ كەتكەن بولۇپ، ساغلاملىقنى ياخشىلاش، ئىقتىسادىي پۇرسەتلەرنى كېڭەيتىش، بىخەتەرلىكنى كۈچەيتىش ۋە تېخىمۇ چىداملىق جەمئىيەت قۇرۇشقا تۆھپە قوشىدۇ».
فىرانسېسكو لا كامېرا، خەلقئارا ئەسلىگە كەلگۈچى ئېنېرگىيە ئاگېنتلىقىنىڭ باش مۇدىرى
«يېقىنقى يەر شارى خاراكتېرلىك ئېنېرگىيە زەربىلىرى بىر نۇقتىنى ئېنىق كۆرسىتىپ بەردى، يەنى كۈچلۈك ئەسلىگە كەلگۈچى ئېنېرگىيە ئىقتىدارىغا ئىگە دۆلەتلەر ئىقتىسادىي ۋە تەمىنلەش قالايمىقانچىلىقىغا تاقابىل تۇرۇشتا تېخىمۇ ياخشى ئورۇندا تۇرىدۇ. تەننەرخ جەھەتتە رىقابەت كۈچىگە ئىگە دۆلەت ئىچىدىكى ئەسلىگە كەلگۈچى ئېنېرگىيە پىلانىنى تېزلىتىش، ھازىر SDG 7 نىشانىغا يېتىش بىلەن بىرگە، ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە ئىقتىسادىي چىدامچانلىقنى كۈچەيتىشنىڭ مەركىزىي نۇقتىسى بولۇشى كېرەك. بۇنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن، خەلقئارا جەمئىيەت مۇۋاپىق ۋە ماسلاشتۇرۇلغان مەبلەغ ياردىمىگە، بولۇپمۇ ئېرىشىشتە ئەڭ چوڭ توسالغۇلارغا دۇچ كېلىۋاتقان ئەڭ ئارقىدا قالغان دۆلەتلەرگە ئالدىن ئەھمىيەت بېرىشى كېرەك».
لى جۈنخۇا، بىرىشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئىقتىساد ۋە ئىجتىمائىي ئىشلار مەھكىمىسىنىڭ مۇئاۋىن باش كاتىپى
«بىز يېقىنقى يىللاردا ئەرزان، ئىشەنچلىك ۋە پاكىز ئېنېرگىيەگە ئېرىشىش دائىرىسىنى كېڭەيتىشتە كىشىنى رىغبەتلەندۈرىدىغان ئىلگىرىلەشلەرنى كۆردۇق. ئەمما، بۇ يىللىق دوكلات يەنىلا مىليونلىغان كىشىنىڭ بۇ خىل ئېنېرگىيەگە ئېرىشەلمەيۋاتقانلىقىنى كۆرسىتىپ بەردى؛ بۇ ئىلگىرىلەشلەرنىڭ سىجىل تەرەققىيات نىشانى 7 نىڭ ئارزۇ قىلىنغان سۈرئىتىگە يېتەلمەيۋاتقانلىقىنى ۋە دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرقنىڭ يەنىلا چوڭ ئىكەنلىكىنى ئېنىق ئاشكارىلىدى. نۆۋەتتىكى يەر شارى ئېنېرگىيە كرىزىسى ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىنى قوللاش ئۈچۈن پاكىز ئېنېرگىيەگە ئۆتۈشنى تېزلىتىش پۇرسىتى بىلەن تەمىنلىدى. بۇ پۇرسەتنى تۇتۇش خەلقئارا ياردەم ۋە مەبلەغ سېلىشنى زور كۆلەمدە كېڭەيتىشنى تەلەپ قىلىدۇ. بىز بىپەرۋالىق قىلىشقا بولمايدۇ. تېخىمۇ زور جىددىيەت ۋە غايە بىلەن ھەرىكەت قىلىدىغان ۋاقىت دەل ھازىردۇر.»
ۋالېرى لېۋكوۋ، دۇنيا بانكىسى گۇرۇھى ئۇل ئەسلىھە ئىشلىرىغا مەسئۇل مۇئاۋىن پىرېزىدېنتى
«ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكى ۋە ئەرزانلىقى يەر شارىۋى مۇھىم ئىشقا ئايلاندى، بۇ كەلگۈسى يىللاردىكى بەلگىلىگۈچى خىرىس بولۇپ قالىدۇ. توكقا بولغان ئېھتىياج تېز سۈرەتتە ئېشىۋاتىدۇ، ئەمما مىليونلىغان كىشى يەنىلا توكسىز ياشىماقتا؛ بۇنىڭ ئىچىدە سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقا ئەڭ ئېغىر يۈكنى ئۈستىگە ئالغان بولۇپ، ئىقتىسادىي ئېشىش، خىزمەت پۇرسىتى ۋە تەرەققىيات پۇرسەتلىرىدىن مەھرۇم قالماقتا. بىزنىڭ ئىلگىرىلەشنى تېزلىتىدىغان ھەل قىلىش چارىلىرىمىز بار — سىناقتىن ئۆتكەن تېخنىكىلار، ئۈنۈملۈك مەبلەغ يۈرۈشتۈرۈش ئەندىزىلىرى ۋە كۈچلۈك ھەمكارلىق مۇناسىۋەتلىرى شۇلار جۈملىسىدىندۇر. لېكىن ئاممىۋى خامچوتنىڭ چەكلىك بولۇشى بىزنىڭ خۇسۇسىي ساھە سېلىنمىسىنى تېخىمۇ زور كۆلەمدە سەپەرۋەر قىلىشىمىز كېرەكلىكىدىن دېرەك بېرىدۇ. بىز بىرلىكتە تىرىشىش ئارقىلىق، ئەڭ ئېھتىياجلىق كىشىلەرنى ئىشەنچلىك ۋە ئەرزان ئېنېرگىيە بىلەن تەمىنلىيەلەيمىز.»
دوكتور تېدروس ئادخانوم گېبرېيۇسۇس، دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ باش دىرېكتورى
«پاكىز ۋە سىجىل ئېنېرگىيەگە ئومۇميۈزلۈك ئېرىشىش پەقەت بىر ئېنېرگىيە خىرىسىلا ئەمەس، بەلكى ئۇ تۈپ خاراكتېرلىك ساغلاملىق ئېھتىياجىدۇر. تاماق ئېتىش يېقىلغۇلىرىدىن كېلىپ چىققان ئائىلىلەردىكى ھاۋا بۇلغىنىشى مىليونلىغان كىشىنىڭ ھاياتىدىن ئېقتىسادىي ئاجراشتۇرۇشىغا، ئۇزۇن مۇددەتلىك كېسەللىك ۋە مىيىپلىققا سەۋەب بولۇۋاتىدۇ، شۇنداقلا مۇھىتىمىزغا زىيان يەتكۈزۈۋاتىدۇ. بۇ ئەھۋال ئۆي-ماكانلىرىدىن ئايرىلغانلارغا، شۇنداقلا يېقىلغۇ يىغىش ئۈچۈن نەچچە سائەت ۋاقتىنى سەرپ قىلىدىغان ئاياللار ۋە قىزلارغا نامۇتەناسب دەرىجىدە ئېغىر يۈك بولۇپ كەلمەكتە، بۇ ئارقىلىق ئەڭ ئاجىز توپلاملار ئارىسىدىكى باراۋەرسىزلىكنى تېخىمۇ ئېغىرلاشتۇرۇۋاتىدۇ. ئېنېرگىيە بىخەتەرلىكىدە مىسلى كۆرۈلمىگەن كرىزىس يۈز بېريۋاتقان بىر پەيتتە، پاكىز تاماق ئېتىش ئۇسۇلىغا ئۆتۈش ساغلاملىقنى ئىلگىرى سۈرۈش، جىنسلار باراۋەرلىكىنى قولغا كەلتۈرۈش، كىلىمات ئۆزگىرىشىنى پەسەيتىش ھەمدە ئائىلىلەر ۋە ھۆكۈمەتلەرنىڭ چىقىمىنى ئازايتيش ئۈچۈن ئىنتايىن زۆرۈردۇر.»
بۇ دوكلات سىجىل تەرەققىيات نىشانى 7 گە مەسئۇل ئورگانلار بولغان خەلقئارا ئېنېرگىيە ئاگېنتلىقى (IEA)، خەلقئارا ئەسلىگە كېليدىغان ئېنېرگىيە ئاگېنتلىقى (IRENA)، بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئىشلار بۆلۈمىنىڭ ستاتىستىكا باشقارمىسى (UN DESA)، دۇنيا بانكىسى ۋە دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى (WHO) تەرىپىدىن ئېلان قىلىنغان بولۇپ، خەلقئارا جەمئييەتنى ئېنېرگىيەگە ئېرىشىش، ئېنېرگىيە ئۈنۈمى، ئەسلىگە كېليدىغان ئېنېرگىيە ۋە سىجىل تەرەققىيات نىشانى 7 نى ئىلگىرى سۈرۈشتىكى خەلقئارا ھەمكارلىقنىڭ ئىلگىرىلەش ئەھۋالىنى قەيت قىلىدىغان يەر شارىۋى كۆرسەتكۈچ تاختىسى بىلەن تەمىنلەشنى مەقسەت قىلىدۇ.
بۇ يىللىق نەشرىگە بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتى ئىقتىسادىي ۋە ئىجتىمائىي ئىشلار بۆلۈمي (UN DESA) رىياسەتچىلىك قىلدى.
دوكلاتنى تۆۋەندىكى ئادرېستىن چۈشۈرۈشكە بولىدۇ: https://trackingsdg7.esmap.org/
دوكلاتنيڭ مەبلىغى دۇنيا بانكيسىنىڭ ئېنېرگىيە ساھەسىنى باشقۇرۇشقا ياردەم بېرىش پىروگراممىسى (ESMAP) تەرىپىدىن تەمىنلەنگەن.
مەنبە: WHO News | Wed, 24 Jun 2026 11:57