دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى تۇغما نۇقسانلارنى بالدۇر بايقاش ۋە پەرۋىش قىلىشنى ياخشىلاش ئۈچۈن يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنى تەكشۈرۈش كۆلىمىنى كېڭەيتىشكە چاقىرىق قىلدى

دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى بۈگۈن دۆلەتلەرنى بوۋاقلاردىكى تۇغما نۇقسانلارنى تەكشۈرۈشنى كېڭەيتىشكە چاقىرىپ، بالدۇر بايقاش ۋە داۋالاشنىڭ قانداق قىلىپ مىليونلىغان بالىلارنىڭ ھاياتىنى ساقلاپ قالالايدىغانلىقىنى ھەمدە ئۆمۈرلۈك مېيىپلىكنى ئازايتالايدىغانلىقىنى تەكىتلىدى.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ «بوۋاقلارنى تەكشۈرۈش، تۇغما نۇقسانلارغا دىياگنوز قويۇش ۋە ئۇنى باشقۇرۇش ئىقتىدارىنى كۈچەيتىش» ناملىق يېڭى دوكلاتىدا، بوۋاقلارنى تەكشۈرۈش بالىلارنىڭ ھايات قېلىش مۇساپىسىنى تېزلىتىشتىكى مۇھىم پۇرسەت دەپ بېكىتىلدى.
نۇرغۇن كېسەللىكلەر تۇغۇلۇپلا بالدۇر بايقالسا، ئۇلارنى مۇۋەپپەقىيەتلىك داۋالغىلى بولىدۇ. بۇلار تۇغما قالقانسىمان بەز ئىقتىدارى تۆۋەنلەش، ئوراق شەكىللىك ھۈجەيرە كېسىلى، ئاڭلاش ئىقتىدارى توسالغۇغا ئۇچراش ۋە بىر قىسىم ماددا ئالمىشىش قالايمىقانلىشىش كېسەللىكلىرىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. شۇنداقتىمۇ مىليونلىغان بالىلارغا يەنىلا بەك كېچىكىپ دىياگنوز قويۇلماقتا ياكى ئۇلار ھېچقانداق داۋالاشقا ئېرىشەلمەيۋاتىدۇ.
پۈتۈن دۇنيادا ھەر يىلى تەخمىنەن 8 مىليون بوۋاق تۇغما نۇقسان بىلەن دۇنياغا كېلىدۇ. تۇغما نۇقسانلار ھازىر بەش ياشتىن تۆۋەن بالىلار ئۆلۈمىنىڭ تەخمىنەن %8 نى تەشكىل قىلماقتا. ئېغىر تۇغما نۇقسان بىلەن تۇغۇلغان بالىلارنىڭ تەخمىنەن %90 ي تەكشۈرۈش، دىياگنوز قويۇش ۋە داۋالاش پۇرسىتى چەكلىك بولغان تۆۋەن ۋە ئوتتۇرا كىرىملىك دۆلەتلەردە ياشايدۇ.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى باش مۇدىرى دوكتور تېدروس ئادخانوم گېبرېيۇسۇس: «تۇغما ئەھۋالنىڭ بالدۇر بايقالماسلىقى سەۋەبىدىن ھېچقانداق بالا ساغلام كېلەچەك پۇرسىتىدىن مەھرۇم قالماسلىقى كېرەك. دۇنيانىڭ ھەرقايسى جايلىرىدىكى دۆلەتلەر بوۋاقلارنى بىر ياكى بىر قانچە خىل كېسەللىك بويىچە تەكشۈرۈشنىڭ ھاياتنى ساقلاپ قالالايدىغانلىقىنى، مېيىپلىكنىڭ ئالدىنى ئالالايدىغانلىقىنى ھەمدە يېڭى تۇغۇلغان بوۋاققا ئۆز يوشۇرۇن كۈچىنى جارى قىلدۇرۇش ئۈچۈن ئەڭ ياخشى پۇرسەت يارىتىپ بېرىدىغانلىقىنى كۆرسەتمەكتە» دېدى. دۆلەتلەر ئوتتۇرىسىدىكى پەرق ئىنتايىن كۆرۈنەرلىك بولۇپ، بەزى دۆلەتلەر بارلىق بوۋاقلارنى 50 تىن ئارتۇق كېسەللىك تۈرى بويىچە تەكشۈرىدۇ، يەنە بەزى دۆلەتلەر بولسا ھېچقانداق تەكشۈرۈش ئېلىپ بارالمايدۇ. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ھەر بىر دۆلەتنى بوۋاقلارنى تەكشۈرۈشنى باشلاشقا، يەنى شۇ دۆلەتتىكى ئەڭ مۇھىم كېسەللىكتىن باشلاپ، ئىقتىدارىنىڭ ئېشىشىغا ئەگىشىپ تەكشۈرۈش دائىرىسىنى باسقۇچلار بويىچە كېڭەيتىشكە ئىلھاملاندۇرىدۇ.
دوكلاتتا كۆرسىتىلىشىچە، تۇغما نۇقسانلار نۇرغۇن رايونلاردا بەش ياشتىن تۆۋەن بالىلار ئۆلۈمىدە بارغانسېرى يۇقىرى نىسبەتنى ئىگىلىمەكتە. 2000-يىلىدىن 2023-يىلىغىچە بولغان ئارىلىقتا، تۇغما نۇقسانلار سەۋەبىدىن كېلىپ چىققان بەش ياشتىن تۆۋەن بالىلار ئۆلۈم نىسبىتى سەھرايى كەبىرنىڭ جەنۇبىدىكى ئافرىقىدا %1 تىن %4 كە، جەنۇبىي ئاسىيادا %3 تىن %11 گە ئۆرلىگەن. بۇ ئۆزگىرىشنىڭ بىر قىسمى يۇقۇملۇق كېسەللىكلەر ۋە ئالدىنى ئالغىلى بولىدىغان باشقا سەۋەبلەر تۈپەيلىدىن كېلىپ چىققان ئۆلۈمنى ئازايتىشتىكى ھەقىقىي ئىلگىرىلەشنى ئەكىس ئەتتۈرىدۇ.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ دوكلاتى، بولۇپمۇ تۆۋەن ۋە ئوتتۇرا كىرىملىك دۆلەتلەردىكى سەھىيە مىنىستىرلىقلىرىنىڭ ئۆز دۆلىتىنىڭ ئەھۋالىغا ئاساسەن بوۋاقلارنى تەكشۈرۈشتىكى مۇھىم كېسەللىكلەرنى بەلگىلىشىگە ياردەم بېرىشنى مەقسەت قىلىدۇ.
ئۇ ئاللىبۇرۇن كەڭ كۆلەملىك بوۋاقلارنى تەكشۈرۈش پىلانىنى كۈندىلىك سەھىيە مۇلازىمىتىگە مۇۋەپپەقىيەتلىك سىڭدۈرگەن ئافرىقا، ئاسىيا ۋە ئامېرىكا قىتئەسىدىكى دۆلەتلەرنى مىسال قىلىپ كۆرسەتتى:
ئارگېنتىنا: بوۋاقلارنى تەكشۈرۈش دائىرىسىنى پۈتۈن مەملىكەت بويىچە دېگۈدەك ئومۇملاشتۇردى.
بىرازىلىيە: ھاياتقا تەھدىت سالىدىغان كۆپ خىل كېسەللىكلەرنى پۈتۈن مەملىكەت بويىچە تەكشۈرۈشنى كېڭەيتتى.
مىسىر: «بوۋاقلارنى بېقىش مۇساپىسى» پىلانى ئاڭلاش ئىقتىدارى ۋە تۇغما قالقانسىمان بەز ئىقتىدارى تۆۋەنلەشنى ئومۇمىيۈزلۈك تەكشۈرۈشنى ئۆزىنىڭ ئاساسىي قاتلام سەھىيە مۇلازىمىتىگە سىڭدۈردى.
ھىندىستان: ھىندىستان دۆلەتلىك پروگراممىسى ئۈچ يىل ئىچىدە 28 مىليوندىن ئارتۇق بالىنى تەكشۈردى. بۇ جەرياندا تەخمىنەن 900 مىڭ تۇغما نۇقسانى بار بالىنى ئېنىقلاپ چىقىپ، ئۇلارنى دىياگنوز قويۇش، داۋالاش ۋە قوللاش بىلەن تەمىنلىدى. بۇنىڭ ئىچىدە رايونلۇق بالدۇر ئارىلىشىش مەركەزلىرى ئارقىلىق تەمىنلىنىدىغان ئۇزۇن مۇددەتلىك پەرۋىش ۋە ئەسلىگە كەلتۈرۈش مۇلازىمەتلىرىمۇ بار.
فىلىپپىن: دەسلەپتە 24 دوختۇرخانىدا سىناق سۈپىتىدە باشلانغان بىر پروگرامما ھازىر پۈتۈن مەملىكەتتىكى 7000 دىن ئارتۇق ئاپپارات ئارقىلىق يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنى 29 خىل كېسەللىك ئەھۋالى بويىچە تەكشۈرمەكتە. تەكشۈرۈلگەن بارلىق كېسەللىكلەر دۆلەتلىك سەھىيە سىستېمىسى ئىچىدە دىياگنوز قويۇش ۋە باشقۇرۇش يوللىرىغا ئىگە. يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنى تەكشۈرۈش دۆلەتلىك ساغلاملىق سۇغۇرتىسى دائىرىسىگە كىرگۈزۈلگەن بولۇپ، قانۇن بىلەن مەجبۇرىي قىلىپ بەلگىلەنگەن.
سىرىلانكا: يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنى تەكشۈرۈش كۈندىلىك پەرۋىشكە سىڭدۈرۈلگەن بولۇپ، كۆرۈنۈشتىكى تۇغما نۇقسانلار ۋە تۇغما قالقانسىمان بەز ئىقتىدارى تۆۋەنلەش كېسىلىنى ئۆز ئىچىگە ئالىدۇ. ھازىر يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنىڭ تەخمىنەن %80 ي تۇغما قالقانسىمان بەز ئىقتىدارى تۆۋەنلەش كېسىلى بويىچە تەكشۈرۈلىدۇ.
ئۇگاندا: يۈكى ئېغىر رايونلاردا ئوراق شەكىللىك ھۈجەيرە كېسىلى ئۈچۈن يولغا قويۇلغان دۆلەت يېتەكچىلىكىدىكى بىر پروگرامما، كېسەللىك تەسىرىگە ئۇچرىغان بوۋاقلارنى بالدۇر ئېنىقلاپ چىقىپ، ئۇلارنى ھاياتنى ساقلايدىغان داۋالاش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك ئىز قوغلاپ پەرۋىش قىلىش بىلەن تەمىنلىمەكتە.
دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى ھۆكۈمەتلەرنى يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنى تەكشۈرۈش، دىياگنوز قويۇش ۋە داۋالاشنى كۈندىلىك سەھىيە مۇلازىمىتىگە ھەمدە ئومۇمىيۈزلۈك ساغلاملىق كاپالىتى پروگراممىلىرىغا سىڭدۈرۈشكە چاقىرماقتا. بۇ خىزمەتلەرنى دۆلەتلەر ئالدىن ئويلىشىدىغان، ئۈنۈملۈك بايقاشقا بولىدىغان ۋە سەھىيە سىستېمىسى ئىچىدە باشقۇرۇش مۇمكىنچىلىكى بولغان كېسەللىكلەردىن باشلاش تەۋسىيە قىلىنىدۇ.
مەزكۇر دوكلات دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ يەر شارى خاراكتېرلىك مەسلىھەتلىشىش يىغىنى ئاساسىدا تەييارلانغان. بۇ يىغىن ھۆكۈمەت ۋەكىللىرى، تېخنىكا مۇتەخەسسىسلىرى، كلىنىكىلىق دوختۇرلار، تەتقىقاتچىلار، كەسپىي جەمئىيەتلەر، ئاممىۋى تەشكىلاتلار ۋە تۇغما نۇقسان تەسىرىگە ئۇچرىغان ئائىلىلەرنى بىر يەرگە جەم قىلىپ، يېڭى تۇغۇلغان بوۋاقلارنى تەكشۈرۈش، دىياگنوز قويۇش ۋە ئۇزۇن مۇددەتلىك پەرۋىشنى كۈچەيتىشنىڭ مۇھىم نۇقتىلىرىنى بېكىتكەن.
بارلىق كىشىلەرنىڭ بەخت-سائادىتىگە بېغىشلانغان ۋە ئىلىم-پەننى يېتەكچى قىلغان دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى، ھەر بىر كىشىنىڭ ھەر يەردە بىخەتەر ۋە ساغلام ياشاش ئۈچۈن باراۋەر پۇرسەتكە ئىگە بولۇشىنى كاپالەتلەندۈرىدىغان يەر شارىۋى تىرىشچانلىقلارغا باشلامچىلىق قىلىدۇ ۋە ھىمايە قىلىدۇ. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتى بىرلەشكەن دۆلەتلەر تەشكىلاتىنىڭ سەھىيە ئاگېنتلىقى بولۇش سۈپىتى بىلەن، 150 تىن ئارتۇق ئورۇندىكى دۆلەتلەر، شېرىكلەر ۋە كىشىلەرنى تۇتاشتۇرىدۇ. شۇنداقلا دۇنيانىڭ سەھىيە جىددىي ھادىسىلىرىگە تاقابىل تۇرۇشىغا باشلامچىلىق قىلىپ، كېسەللىكلەرنىڭ ئالدىنى ئالىدۇ، سالامەتلىك مەسىلىلىرىنىڭ تۈپ سەۋەبلىرىنى ھەل قىلىدۇ ھەمدە دورا ۋە سەھىيە پەرۋىشىگە ئېرىشىش دائىرىسىنى كېڭەيتىدۇ. دۇنيا سەھىيە تەشكىلاتىنىڭ ۋەزىپىسى بارلىق دۆلەتلەرنى ساغلاملىقنى ئىلگىرى سۈرۈش، تەمىنلەش ۋە قوغداشتا قوللاشتىن ئىبارەت.
مەنبە: WHO News | Tue, 23 Jun 2026 10:01